Lexicon · Definitions

Glossary of Socinianism

Centralne pojęcia teologiczne, filozoficzne i historyczne, które powracają w socynianizmie — zwięźle wyjaśnione, z odsyłaczami do odpowiednich stron tematycznych.

70 entries · 21 letters

A

Akomodacja: Zasada hermeneutyczna: Bóg objawia się w sposób dostosowany do pojemności swoich słuchaczy. Sozzini i teologowie rakowscy posługują się nią, by odczytywać „bosko brzmiące” wypowiedzi o Chrystusie jako autoryzowaną mowę mesjańskiego pośrednika — nie jako stwierdzenia o jego istocie.
Antytrynitaryzm: Zbiorcza nazwa stanowisk teologicznych odrzucających naukę o Trójcy — od arian przez Sozziniego aż po współczesnych biblijnych unitarianistów. Nie jest jednolitym systemem, lecz rodziną sposobów czytania Pisma.
Arianizm: Nauka aleksandryjskiego prezbitera Ariusza (IV w.): Syn jest nadludzką istotą powołaną do bytu przed stworzeniem i podległą Bogu. Potępiona przez Sobór Nicejski w 325 roku. Należy ją odróżnić od stanowiska socyniańskiego (Chrystus jako prawdziwy człowiek).

B

Bibliotheca Fratrum Polonorum: Wielotomowe łacińskie wydanie pism Braci Polskich, opublikowane w latach 1665–1668 w Amsterdamie. Centralne źródło dla Sozziniego, Schmalza, Crella, Wiszowatego i innych.
Bracia Polscy · Ecclesia Minor: Ruch reformacyjny w Polsce i Litwie (1565–1658), ukształtowany teologicznie przez Sozziniego. Więcej: Bracia Polscy.
Buzzard, Anthony: Brytyjsko-amerykański teolog (ur. 1935), współzałożyciel Atlanta Bible College i najbardziej wpływowy współczesny przedstawiciel biblijnego unitarianizmu. Jego książka Jesus Was Not a Trinitarian dostępna jest w naszej Bibliotece.

C

Chrystologia: Nauka o osobie i dziele Chrystusa. Chrystologia socyniańska definiuje Jezusa przez jego dzieło (człowiek, Mesjasz, pośrednik), nie przez abstrakcyjną spekulację o istocie.
Confessio Racoviensis · Katechizm Rakowski: Główne wyznanie wiary Braci Polskich, wydane po polsku w 1605 roku, a po łacinie w 1609 roku. Forma dialogiczna, argumentacja biblijna. Zob. Książki.
Crell, Johann · Johannes Crellius: Niemiecki teolog (1590–1633), rektor Akademii w Rakowie. Autor głównych dzieł systematycznych teologii Braci Polskich (De Deo et Eius Attributis, De Uno Deo Patre) — po dziś dzień klasyki biblijnego unitarianizmu.
Cześć względna: Kluczowe pojęcie Sozziniego dla modlitwy kierowanej do wywyższonego Chrystusa: odbiera on modlitwę i chwałę (Dz 7,59; 2 Kor 12,8), zawsze jednak ze względu na i ku chwale Ojca (Flp 2,11). W odróżnieniu od absolutycznej czci należnej jedynie Bogu.

D

De Iesu Christo Servatore: Główne dzieło soteriologiczne Sozziniego (1578, drukowane 1594). Odpiera naukę o zadośćuczynieniu i rozwija biblijne ujęcie zbawienia: Chrystus zbawia przez nauczanie, przykład, zmartwychwstanie i wywyższenie — nie przez zastępczą karę.
De Sacrae Scripturae Auctoritate: Metodologiczny traktat Sozziniego o autorytecie, jasności i wystarczalności Biblii (1588). Broni zasady Pisma przed humanistycznymi i rzymskimi zarzutami. Więcej: Zasada Pisma.
Deizm: Oświeceniowa nauka o Bogu Stwórcy, który nie ingeruje już w świat. Socynianizm nie jest deistyczny: Bóg działa w historii (wybranie Izraela, posłanie Jezusa, zmartwychwstanie), działa przez swego Ducha i odpowiada na modlitwę — ale objawia się bez dzielenia swej istoty na trzy osoby.
Dogmat: Twierdzenie doktrynalne ogłoszone przez Kościół jako wiążące. Sozzini uznaje jedynie to, czego samo Pismo naucza — dogmaty bez biblijnego uzasadnienia są ludzkimi postanowieniami.

E

Egzegeza: Interpretacja Biblii metodami gramatyczno-historycznymi. Sozzini znacznie podniósł poziom egzegetyczny swoich czasów — wiele jego odczytań (np. J 1, Flp 2, Kol 1) jest dziś otwartych na dyskusję nawet w nieunitariańskiej nauce.
Eklezjologia: Nauka o Kościele. Sozzini rozumie Kościół jako zgromadzenie wierzących wokół Chrystusa, nie jako sakramentalną instytucję zbawienia z hierarchicznym magisterium. Więcej: Kościół.

F

Filioque: Łaciński dodatek do wyznania wiary stwierdzający, że Duch pochodzi „także od Syna”. Dzieli Kościoły wschodni i zachodni po dziś dzień. Z socyniańskiego punktu widzenia spór o pozabiblijną konstrukcję.
Francken, Christian: Antytrynitarny teolog (1552 – po 1610). Przez pewien czas nauczał pełnego kultu Chrystusa — stanowisko odrzucone przez Sozziniego w ich słynnej dyspucie. Symbol wewnątrzsocyniańskiego sporu o kult względny kontra absolutyczny.

G

Grzech pierworodny: Augustyńska nauka, że wszyscy ludzie już z racji grzechu Adama są winni, jeszcze przed jakimkolwiek własnym czynem. Sozzini odrzuca ją ze względów egzegetycznych i logicznych. Więcej: Grzech pierworodny.

H

Hellenizacja: Termin opisujący zlanie się biblijnej wiary z grecką metafizyką w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Z socyniańskiego punktu widzenia gleba, z której wyrosły kategorie takie jak istota, osoba i hipostaza — obce Pismu ukształtowanemu przez myślenie hebrajskie.
Hermeneutyka: Teoria rozumienia tekstów biblijnych. Zasada Sozziniego: Pismo interpretuje Pismo, miejsca jasne przed ciemnymi, całościowy obraz przed izolowanymi wersetami, a rozum jako narzędzie — nie rywal objawienia.
Hipostaza: Pierwotnie greckie słowo oznaczające „substancję, samoistność”; w trynitarnej dogmatyce nabrało z czasem znaczenia „osoby”. Przesunięcie semantyczne jest samo w sobie częścią historii nauki o Trójcy.
Homoousios: Greckie określenie „współistotny”. Kluczowe pojęcie Soboru Nicejskiego (325) dla relacji Ojca i Syna. Nie pojawia się w Nowym Testamencie; wprowadzone post factum.

J

J 1,1: Kluczowy werset trynitarnej debaty. Sozzini tłumaczy go w istocie tak: „Na początku było Słowo, i Słowo było u Boga, i Słowo było boskie” — jako wypowiedź o twórczej woli Boga, nie o drugiej osobie.
Justyn Męczennik: Wczesnochrześcijański apologeta († ok. 165). Dokonał pierwszego wyraźnego utożsamienia preegzystującego Logosu z Synem — historycznie punkt wyjścia późniejszej nauki o Trójcy. Sozzini widzi tu moment, w którym rozpoczyna się proces hellenizacji.

K

Kanon: Wiążący zbiór pism biblijnych. Sozzini przyjmuje kanon protestancki (39 + 27 ksiąg) i opiera swoją teologię wyłącznie na tych pismach — Apokryfy i tradycja nie mają ostatecznego autorytetu nauczycielskiego.
Kenoza: Flp 2,7: Chrystus „ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi”. Czytana trynitarnie jako samo-ograniczenie preegzystującego Syna; w rozumieniu socyniańskim — jako postawa mesjańskiego człowieka, który dobrowolnie wybiera uniżenie.
Kult Chrystusa: Sozzini uznaje względną cześć wobec wywyższonego Chrystusa (Dz 7,59), lecz odróżnia ją od absolutycznego kultu należnego jedynie Bogu (Mt 4,10). Więcej: Kult Chrystusa.

L

Lindsey, Theophilus: Angielski teolog (1723–1808). W 1774 roku otworzył kaplicę Essex Street w Londynie — pierwszą jawnie unitariańską kongregację w Anglii. Bezpośrednie przedłużenie socyniańskiego dziedzictwa.
Locke, John: Angielski filozof (1632–1704). W The Reasonableness of Christianity opowiada się za prostym biblijnym chrześcijaństwem, w którym Trójca nie należy do tego, co konieczne do zbawienia — tło ukształtowane przez socynianizm.
Logos: Greckie słowo oznaczające „słowo, rozum, plan”. W prologu Janowym — wyrażona wola Boga. Explicatio primae partis primi capitis Iohannis Sozziniego rozwija tę nieosobową interpretację.

M

Memra: Aramejskie „słowo” w Targumach. Opisuje mówienie i działanie Boga bez wprowadzania drugiej osoby. Ważne językowe tło dla Johannejskiego Logosu.
Mesjasz · Chrystus: Hebrajskie „namaszczony” (mašîaḥ); greckie Christos. Królewski i kapłański pośrednik zbawienia Izraela. W socynianizmie jest to fundamentalna biblijna kategoria dla Jezusa — nie tytuł przyznawany Bogu.
Modalizm · Sabelianizm: Wczesnochrześcijańska nauka (Sabeliusz, III w.): Ojciec, Syn i Duch są trzema sposobami przejawiania się jednego i tego samego Boga. Odrzucona przez Sozziniego podobnie jak przez Kościół głównego nurtu — nie dlatego, że za mało trynitarna, lecz dlatego, że omija historyczną osobę Jezusa.
Monoteizm: Wiara w jednego Boga. Monoteizm socyniański jest ścisły: tylko Ojciec jest Bogiem w pełnym sensie (1 Kor 8,6; J 17,3).

N

Natchnienie: Nauka, że Pismo Święte jest „tchnięte” przez Ducha Bożego (2 Tm 3,16). Sozzini potwierdza ją z naciskiem, lecz odrzuca teorię mechanicznego dyktatu; ludzcy autorzy są prawdziwymi autorami.
Newton, Isaac: Angielski przyrodnik i teolog (1642–1727). Prywatnie przekonany antytrynitarianin i wnikliwy czytelnik dzieł socyniańskich. Jego teologiczne rękopisy (np. An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture) ukazują jego bliskość z Sozziniemu.

O

Objawienie: Boże danie się poznać. Sozzini definiuje je ściśle w kategoriach historycznych i związanych z Pismem: to, co Bóg pozwala nam poznać, zawarte jest w Biblii; to, co wykracza poza nią (np. wewnętrzna istota Boga), jest spekulacją, nie objawieniem.

P

Patrystyka: Teologia Ojców Kościoła (I–VIII w.). Sozzini czyta ich poważnie, używa historycznie i stwierdza, że pojęcie trynitarne kształtuje się dopiero stopniowo — nie jest apostolskie, lecz wynikiem historii idei.
Perichoreza: Późniejsza trynitarna nauka o „wzajemnym przenikaniu się” trzech osób. Niepoświadczona u biblijnych autorów — spekulatywna klamra nałożona na późniejszą dogmatykę.
Pneumatologia: Nauka o Duchu Świętym. W sensie socyniańskim: Duch Święty jest skuteczną mocą i obecnością Boga (Dz 1,8; Łk 24,49) — nie trzecią boską osobą. „Pochodzi od” Boga, jest „dany”, „zstępuje” — język osobowy, lecz w hebrajskim sensie Bożego rûach.
Pojednanie: Przywrócenie relacji między Bogiem a ludzkością. W sensie socyniańskim nie jest to karna zapłata Chrystusa dla Boga, lecz własne dzieło Boga w Chrystusie, które sprowadza grzeszników do nawrócenia i do wspólnoty z Ojcem (2 Kor 5,18–21).
Pośrednik: 1 Tm 2,5: „Jest bowiem jeden Bóg i jeden pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus.” Kluczowy werset Sozziniego: pośrednictwo jest precyzyjną funkcją Chrystusa i logicznie wyklucza pełne Bóstwo.
Preegzystencja: Pytanie, czy Chrystus istniał osobowo przed swoim ziemskim narodzeniem. Sozzini temu przeczy; cytowane na poparcie teksty są odczytywane jako z góry zaplanowany zamysł Boga. Więcej: Preegzystencja.

R

Raków · Racovia: Miasteczko w Polsce, od 1569 roku centrum Braci Polskich. Siedziba słynnej akademii (1602–1638) i drukarni, która wydała między innymi Katechizm Rakowski.
Reformacja: XVI-wieczny ruch przeciwko nauce rzymskiej. Socynianie widzą swą teologię jako konsekwentną kontynuację zasady Pisma: tego, czego Luter i Kalwin nie przemyśleli do końca — Trójcy, nauki o grzechu pierworodnym, zadośćuczynieniu — socynianizm dokonuje radykalnego badania w świetle Pisma.
Rozum: Dla Sozziniego rozum jest narzędziem i miarą w czytaniu Pisma, nie niezależnym źródłem objawienia. Tego, czego Pismo nie mówi i co jest sprzeczne z rozumem (np. „trzy osoby w jednej istocie”), nie można czynić przedmiotem wiary Bożej.

S

Schmalz, Valentin · Smalcius: Niemiecko-polski teolog (1572–1622), czołowy współautor Katechizmu Rakowskiego. Przełożył Nowy Testament na język polski i bronił teologii Braci Polskich przed krytyką luterańską.
Servetus, Michael · Miguel Serveto: Hiszpański lekarz i teolog (1511–1553). Autor De Trinitatis Erroribus (1531) i Christianismi Restitutio (1553). Za krytykę Trójcy spalony na stosie w Genewie z inicjatywy Kalwina — ważny poprzednik ruchu antytrynitarnego.
Sobór Nicejski: Sobór zwołany w 325 roku przez cesarza Konstantyna. Potępił Ariusza i wprowadził homoousios. Z socyniańskiego punktu widzenia — początek politycznie narzuconej spekulacji o istocie.
Sola Scriptura: Reformacyjna zasada „samo Pismo”. Socynianie stosują ją radykalniej, ponieważ odnoszą ją do samych pozabiblijnych wyznań wiary.
Soteriologia: Nauka o zbawieniu. W socynianizmie zbawienie dokonuje się przez nauczanie, cierpienie, zmartwychwstanie i wywyższenie Chrystusa oraz przez następującą wiarę i posłuszeństwo — nie przez jurydyczną zapłatę kary.
Sozzini, Fausto · Faustus Socinus, 1539–1604: Włosko-polski teolog, czołowy myśliciel Braci Polskich i patron socynianizmu. Więcej: Fausto Sozzini.
Sozzini, Lelio · 1525–1562: Stryj Fausta, włoski reformator korespondujący z Kalwinem i Bullingerem. Wczesne impulsy teologiczne, które Fausto miał później systematycznie rozwinąć.
Symbol Apostolski: Wczesnochrześcijańskie zachodnie wyznanie chrzcielne. Socynianie mogą podpisać się pod jego centralnymi stwierdzeniami biblijnie („Ojciec, Stwórca”; „Syn, narodzony z Dziewicy Maryi”; „cierpiał, umarł, zmartwychwstał”) — bez odczytywania ich w trynitarnym sensie.
Symbol Atanazjański: Wczesnośredniowieczne łacińskie wyznanie wiary (Quicumque vult), które umacnia naukę o Trójcy za pomocą surowych anatem. Sozzini przywoływał je jako podręcznikowy przykład pozabiblijnej dogmatyki.
Szema Israel: „Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem — Panem jedynym” (Pwt 6,4). Fundamentalne wyznanie biblijnego monoteizmu, cytowane przez samego Jezusa jako „pierwsze przykazanie” (Mk 12,29).

T

Teologia krzyża: Interpretacja krzyża Chrystusa. W sensie socyniańskim: krzyż jest szczytem posłuszeństwa i wierności Chrystusa oraz warunkiem jego zmartwychwstania — nie zastępczą karą poniesiną w miejscu Boga, lecz drogą zbawienia dla każdego wierzącego.
Trójca Święta: Nauka o jednym Bogu w trzech osobach (Ojciec, Syn, Duch Święty). Z socyniańskiego punktu widzenia sformułowana pozabiblijnie, logicznie niejasna i egzegetycznie niekonkluzywna. Więcej: Trójca Święta.
Tryteizm: Nauka o trzech boskich osobach, które w istocie okazują się trzema bogami. Sozzini zarzuca ortodoksyjnej nauce o Trójcy popadanie w modalizm lub tryteizm — twierdząc, że koherentna pozycja pośrednia jest konceptualnie niemożliwa.
Tuggy, Dale: Amerykański filozof religii (ur. 1965). Dzięki podcastowi trinities i licznym esejom — jeden z najbardziej akademicko wyrobnionych współczesnych przedstawicieli biblijnego unitarianizmu.

U

Unitarianizm: Zbiorcza nazwa ruchów wyznających jednego Boga (Ojca). Biblijny unitarianizm wywodzi swą linię teologiczną od Sozziniego i Braci Polskich.
Usprawiedliwienie: Bóg ogłasza wierzącego sprawiedliwym. Sozzini potwierdza reformacyjną naukę o usprawiedliwieniu przez łaskę samą przez wiarę — wiąże je jednak konsekwentnie z posłuszeństwem i uświęceniem; martwa wiara nikogo nie zbawia (Jk 2).

W

Wcielenie: Nauka o „staniu się człowiekiem” przez Boga. Sozzini czyta J 1,14 („Słowo stało się ciałem”) nie jako zmianę podmiotu przez jedną osobę, lecz jako urzeczywistnienie się Bożego zamysłu w człowieku Jezusie.
Wieczerza Pańska · Eucharystia: Pamiątkowy posiłek wspólnoty Jezusa (Łk 22,19; 1 Kor 11,24–25). W rozumieniu socyniańskim akt pamiątki i wyznania, nie sakramentalnie skuteczna ofiara ani realna obecność ciała Chrystusa.
Wiszowaty, Andrzej: Polski teolog (1608–1678), wnuk Sozziniego i kluczowa postać lat wygnania po 1658 roku. Inicjator Bibliotheca Fratrum Polonorum (1665–1668), która zachowała intelektualną spuściznę Braci Polskich dla Europy.
Współistotność: Łaciński odpowiednik homoousios: nauka, że trzy trynitarne osoby dzielą jedną istotę. Odrzucana przez socynian.
Wywyższenie Chrystusa: Centralna kategoria socyniańska: człowiek Jezus po zmartwychwstaniu zostaje „ustanowiony Panem i Chrystusem” (Dz 2,36), posadzony po prawicy Boga (Flp 2,9–11; Hbr 1,3) i obdarzony boskim autorytetem. To, co trynitarze wywodzą z istoty Chrystusa, jest dla socynian nadanym statusem.

Z

Zadośćuczynienie: Średniowieczna nauka (Anzelm), że Chrystus przez swoje cierpienie złożył Bogu należne „zadośćuczynienie”. Sozzini obszernie odpiera ją w De Iesu Christo Servatore: przebaczenie wyklucza zapłatę.
Zasada Pisma: Zasada, że Biblia jest jedyną ostateczną normą w sprawach wiary. Sozzini wyłożył ją metodycznie w De Sacrae Scripturae Auctoritate. Więcej: Zasada Pisma.