Bracia Polscy & Academy of Raków

Bracia Polscy byli największym i teologicznie najdojrzalszym ruchem antytrynitarnym wczesnej epoki nowożytnej. W Rakowie utrzymywali własną akademię, drukarnię oraz sieć zborów — aż do 1658 roku, gdy edyktem zostali wypędzeni z Polski.

1. Początki: rozłam z 1565 roku

W 1565 roku od polskich reformowanych odłączył się nurt, który badał naukę o Trójcy wyłącznie na gruncie Pisma. Nazywał siebie Ecclesia Minor („Kościół Mniejszy") albo po prostu Braćmi Polskimi. Początkowo był teologicznie niejednorodny — antytrynitarze różnych odcieni, pacyfiści, reformatorzy społeczni.

Systematyczny rdzeń doktrynalny otrzymał dopiero dzięki Fausto Sozziniemu, który przybył do Polski w 1579 roku. Połączył on argumenty czerpane z egzegezy Pisma, filozoficznej jasności i tradycji reformacyjnej w spójny system teologiczny.

2. Raków — centrum

W 1569 roku polska szlachta założyła miasto Raków w Górach Świętokrzyskich jako miejsce schronienia. Szybko stało się ono centrum Braci Polskich: zbór, drukarnia, akademia. Trzy filary, które razem tworzyły teologiczny ekosystem:

• Zbór — pokojowo nastawiony, krytyczny społecznie, z chrztem w wodzie po wyznaniu wiary i prostą Wieczerzą Pańską.
• Drukarnia — od 1602 roku produkowała pisma łacińskie, polskie i niemieckie czytane w całej Europie.
• Akademia — założona w 1602 roku, z teologami, filozofami, prawnikami i przyrodnikami. Miejsce studiów dla reformowanych z Polski, Litwy, Węgier, Siedmiogrodu, Niemiec, Niderlandów, a nawet z Anglii.

3. Najważniejsze postacie

• Fausto Sozzini (1539–1604) — architekt teologii; zob. biografię.
• Valentin Schmalz (1572–1622) — główny autor Katechizmu Rakowskiego, tłumacz i polemista.
• Johann Crell (1590–1633) — najważniejszy systematyk po Sozzinim, autor Vindiciae pro religionis libertate.
• Joachim Stegmann (1595–1633) — matematyk, logik, wczesny filozof wolności religijnej.
• Andrzej Wiszowaty (1608–1678) — wydawca Bibliotheca Fratrum Polonorum po wygnaniu.

4. Katechizm Rakowski (1605/1609)

Najważniejszym podręcznikiem Braci Polskich jest Katechizm Rakowski. W 1605 roku ukazał się po polsku, a w 1609 — po łacinie pod tytułem Catechesis Ecclesiarum Polonicarum. Układ:

1. O Piśmie Świętym — autorytet i wykładnia
2. O Bogu — Ojcu, jedynym prawdziwym Bogu
3. O osobie Chrystusa — człowieku i Mesjaszu
4. O dziele Chrystusa — Jego urząd prorocki, kapłański i królewski
5. O Kościele — zgromadzeniu wierzących
6. O sakramentach — chrzcie i Wieczerzy Pańskiej jako znakach wyznania
7. O życiu chrześcijańskim — wierze, miłości, nadziei

5. Prześladowania i wygnanie

Sukcesy Braci Polskich wzbudziły opór kontrreformacji. W 1638 roku Sejm nakazał zamknąć akademię i drukarnię w Rakowie. Dwadzieścia lat później, w 1658 roku, ten sam Sejm uchwalił niesławny „edykt Sozziniego":

„Kto w ciągu trzech lat nie nawróci się na wiarę rzymską, ma opuścić kraj — pod karą śmierci."

Tysiące rodzin idzie na wygnanie — przede wszystkim do Niderlandów, Siedmiogrodu, Prus i Anglii. Tam pisma Braci Polskich stają się ważnym źródłem oświecenia. Bez nich trudno wyobrazić sobie Spinozę, Locke'a, Newtona i wczesnych unitarian angielskich.

6. Spuścizna — Bibliotheca Fratrum Polonorum

W latach 1665–1668 ukazuje się w Amsterdamie Bibliotheca Fratrum Polonorum, quos Unitarios vocant — wielotomowe łacińskie wydanie pism Sozziniego, Schmalza, Crella, Stegmanna i Wiszowatego. Pozostaje ono do dziś centralnym źródłem teologii socyniańskiej i podstawą nowoczesnych tłumaczeń.

Braci Polskich jako zboru już nie ma. Ich dziedzictwo trwa: w biblijno-unitariańskich ruchach na całym świecie, w zborach Siedmiogrodu, w angloamerykańskiej tradycji unitariańskiej — i w każdym chrześcijaninie, który bada naukę o Trójcy w świetle Pisma i rozumu.

---

Pogłębienie

• Fausto Sozzini — biografia
• Oś czasu socynianizmu
• Książki i wolna biblioteka
• Glosariusz — wyszukaj pojęcia