Zasada Pisma

Sozzini nie złagodził reformacyjnej zasady sola scriptura, lecz ją zaostrzył. W De Sacrae Scripturae Auctoritate rozwija autorytet, jasność i wystarczalność Pisma — przeciwko humanistycznemu sceptycyzmowi i rzymskiemu autorytetowi nauczycielskiemu.

1. Trzy własności Pisma

Sozzini formułuje zasadę Pisma w trzech zdaniach, które razem stanowią całe metodyczne podłoże Braci Polskich:

  1. Auctoritas — autorytet: Biblia jest Słowem Bożym, ponieważ jej treść jest Bosko poświadczona (spełnienie się proroctw, moralna wzniosłość, wewnętrzna spójność). Nie potrzebuje urzędu nauczycielskiego, który by ją autoryzował.
  2. Perspicuitas — jasność: w sprawach zbawienia Biblia jest jasna. To, co konieczne do zbawienia, można zrozumieć także bez dogmatycznego wykształcenia.
  3. Sufficientia — wystarczalność: Biblia wystarcza. Czego ona nie naucza, tego żaden sobór ani żadna tradycja nie mogą uczynić obowiązującym.
Metodologiczna dźwignia Sozziniego

Jeśli Biblia jest autorytatywna, jasna i wystarczająca, to wszystkie pobiblijne wyznania wiary — atanazjańskie, nicejsko-konstantynopolitańskie, augsburskie, heidelberskie — są wprawdzie historycznie cenne, lecz teologicznie drugorzędne. Obowiązują o tyle, o ile zgadzają się z Pismem — a nie odwrotnie.

2. Pismo i rozum

Zasada Pisma nie oznacza rezygnacji z rozumu. Wprost przeciwnie: tylko rozumny czytelnik może w ogóle zrozumieć Pismo. Sozzini rozróżnia precyzyjnie:

  • Coś może być ponad rozumem (np. zmartwychwstanie): nie pojmujemy jak, lecz wierzymy, ponieważ Pismo jasno tego naucza.
  • Nic nie może być przeciw rozumowi (np. „jedna osoba jest trzema osobami”): byłaby to logiczna sprzeczność, a Bóg nie zaprzecza rozumowi, który sam stworzył.

3. Tradycja — pożyteczna, lecz nie normatywna

Sozzini nie odrzuca tradycji. Czyta Ojców Kościoła, szanuje sobory powszechne, zna teologię średniowieczną. Lecz odmawia im rangi drugiego źródła Objawienia. Są one dziejami wykładni — a wykładnie można uzasadniać, sprawdzać i korygować.

Słynne pytanie „dlaczego naucza o tym tylko Sozzini, skoro Kościół przez 1500 lat wierzył inaczej?” odpowiada on samym Pismem: już w Nowym Testamencie ostrzega się przed wypaczeniami (2 P 3,16; 2 Tm 4,3–4). W sprawach wiary większość nie jest kryterium prawdy.

4. Zastosowanie praktyczne

Kto bierze zasadę Pisma poważnie, ten sprawdza każdą naukę według Biblii — także wtedy, gdy jest ona stara, większościowa lub oficjalna. Konkretnie znaczy to:

  • Pojęcia, które nie występują w Nowym Testamencie (homoousios, Trójca, hipostaza), nie są miarami.
  • Wyznania wiary są streszczeniami wykładni Pisma — nie zaś autorytetem Pisma.
  • O czym Pismo milczy, o tym milczymy i my: w sprawie poczęcia Maryi, czyśćca, dokładnej natury Ducha Świętego pozostawiamy — jak sama Biblia — rękę otwartą.
  • Tam, gdzie Pismo mówi jasno, mówimy jasno także i my — również wbrew głównemu nurtowi.

5. Pismo jako miara — także własnej nauki

Zasada Pisma obowiązuje nie tylko wobec trynitarzy. Obowiązuje także wobec samego socynianina. Jeśli ktoś potrafi nas obalić z Pisma, musimy go wysłuchać. Dokładnie tak czynił sam Sozzini: publicznie korygował się tam, gdzie nowe argumenty go przekonały — choćby w kwestii oddawania czci Chrystusowi, w sporze z Christianem Franckenem.

Zdanie kluczowe

Zasada Pisma znaczy: Pismo jest sędzią, tradycja świadkiem, rozum narzędziem, posłuszeństwo owocem. W tej kolejności.