Dzieje Apostolskie 5,3-4 — „Okłamać Boga”: czy Duch Święty jest osobą?

„Ananiaszu — powiedział Piotr — dlaczego szatan zawładnął twym sercem, że skłamałeś Duchowi Świętemu i odłożyłeś sobie część zapłaty za ziemię? Czy przed sprzedażą nie była twoją własnością, a po sprzedaży czyż nie mogłeś rozporządzić tym, coś za nią otrzymał? Jakże mogłeś dopuścić myśl o takim uczynku? Nie ludziom skłamałeś, lecz Bogu.”

Dz 5,3-4 (Biblia Tysiąclecia)

Kontekst

Epizod o Ananiaszu i Safirze (Dz 5,1-11) jest bezpośrednią kontynuacją opisu wspólnoty dóbr jerozolimskiej gminy pierwotnej (Dz 4,32-37). Czytamy tam, że mnóstwo wierzących miało „jeden duch i jedno serce”; kto posiadał ziemię, sprzedawał ją i składał zapłatę „u stóp apostołów”. Jako świetlany przykład wymieniony jest Józef Barnaba. Ananiasz i Safira występują jako jego przeciwieństwo: również sprzedają pole, lecz potajemnie zatrzymują część zapłaty i udają, że złożyli całą sumę.

Grzechem nie jest więc samo zatrzymanie — Piotr w w. 4 wyraźnie stwierdza, że pole i jego cena pozostawały do swobodnej dyspozycji Ananiasza. Grzechem jest obłuda: próba wyłudzenia sobie przed wspólnotą sławy pobożności przez oszukanie Boga i Jego wspólnoty zdziałanej przez Ducha. Właśnie do tego zmierza Piotr, gdy mówi, że szatan „napełnił” serce Ananiasza, by ten obmyślił to kłamstwo.

W obrębie tej sceny obie wypowiedzi, o które chodzi, pozostają w najściślejszym paralelizmie. W. 3: „skłamałeś Duchowi Świętemu” (pseúsasthai se tò pneûma tò hágion). W. 4: „Nie ludziom skłamałeś, lecz Bogu” (ouk epséusô anthrôpois allà tôi theôi). Oba zdania opisują jeden i ten sam czyn; jedno jest wykładnią drugiego. Kilka wersetów dalej dochodzi trzecie sformułowanie: Safira miała się umówić, by „wystawić na próbę Ducha Pańskiego” (w. 9).

Literackim celem opowiadania jest cześć wobec świętej obecności Boga w Jego wspólnocie: „Strach wielki ogarnął cały Kościół” (w. 11). To opowiadanie pouczające o prawdomówności wobec Boga, a nie dogmatyczny traktat o wewnętrznych stosunkach w Bóstwie. Kto z paralelizmu w. 3 // w. 4 chce wywieść trynitarną naukę o osobach, obarcza proste słowo ciężarem, którego ono nie udźwignie.

Socyjańska teza zasadnicza

Cała siła dowodowa tradycyjnej wykładni zależy od milczącego założenia: że utożsamienie „okłamać Ducha = okłamać Boga” ma sens tylko wtedy, gdy Duch jest odrębną osobą boską, która jest Bogiem. To jednak błędne koło: zakłada się to, co ma się dopiero dowieść. Sam paralelizm mówi jedynie, że obie wypowiedzi trafiają w ten sam stan rzeczy — a nie, że Duch jest różnym od Boga „ja”.

Socyjańsko werset odczytuje się od biblijnego pojęcia Ducha. Według Katechizmu Rakowskiego Duch Święty jest „mocą lub skutecznością, która wychodzi od Boga i przelewa się na ludzi”. A ponieważ jest mocą Boga, obowiązuje zasada rozstrzygająca: „pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”. Właśnie to dzieje się w Dz 5. Apostołowie są napełnieni Duchem; w nich i w ich wspólnocie sam Bóg jest obecny i działa. Kto okłamuje tę zdziałaną przez Ducha obecność, okłamuje Boga, którego mocą i działaniem jest Duch.

Uderzające jest, że punkt kulminacyjny wersetu właśnie nie zmierza ku trzeciej osobie. Piotr nie stopniuje: „nie ludziom, lecz trzeciej osobie Bóstwa skłamałeś”, lecz po prostu: „Bogu skłamałeś”. Paralelizm utożsamia okłamanie Ducha z okłamaniem Boga w ogóle — to znaczy, w rozumieniu socyjańskim, z Ojcem, który według świadectwa Pisma jest jedynym Bogiem (J 17,3; 1 Kor 8,6). Werset nie wciąga zatem Ducha w trójcę, lecz sprowadza Go do jednego Boga, którego jest mocą.

Tym samym Dz 5,3-4 stoi w jednej linii z całym biblijnym sposobem mówienia o Duchu, który zestawia Katechizm: Ducha się daje, wylewa, udziela według miary, zostaje się nim napojonym i ochrzczonym — same to zwroty, które odnoszą się do skutecznej mocy Boga, a nie do najwyższej osoby boskiej. Co dotyczy Dz 5, dotyczy Ducha w ogóle: jest On własną, udzieloną ludziom mocą Boga.

Katechizm Rakowski o Duchu Świętym jako mocy Boga

Katechizm Rakowski poświęca Duchowi Świętemu osobny, obszerny wywód. Rozpoczyna się on definicją, która niesie wszystko, co następuje:

„Duch Święty jest mocą lub skutecznością, która wychodzi od Boga i przelewa się na ludzi oraz zostaje im udzielona, przez którą oddziela On ich od innych i poświęca dla swego użytku.”

Katechizm Rakowski, „O obietnicy Ducha Świętego”

Z tego określenia wynika cały szereg spostrzeżeń, które Katechizm rozwija w kwestii „Czy Duch Święty jest osobą Bóstwa”. Pierwsze dotyczy tego, że Ducha się daje i darowuje — sposób mówienia, który nie może odnosić się do najwyższej osoby:

„Otóż osoba boska nie może być przez nikogo dana ani darowana: to bowiem, co jest dawane lub darowane, pozostaje we władzy kogoś innego, czego o osobie boskiej, która sama jest najwyższym Bogiem, w żaden sposób powiedzieć nie można.”

Katechizm Rakowski, „Czy Duch Święty jest osobą Bóstwa”

Drugi argument bierze dosłownie przewijający się przez Pismo zwrot „Duch Boży”. Dopełniacz „Boży” odróżnia posiadacza od posiadanego; kto zaś należy do Boga, sam nie jest Bogiem:

„To zaś, co jest Boże, samo nie może być Bogiem, a więc nie może być osobą boską; być bowiem Bożym i być Bogiem to przeciwieństwa.”

Katechizm Rakowski, „Czy Duch Święty jest osobą Bóstwa”

Rozstrzygającym kluczem do wersetu takiego jak Dz 5,3-4 jest jednak wyjaśnienie, dlaczego Pismo mimo to przypisuje Duchowi działania, które w innych wypadkach przysługują osobom, i niekiedy utożsamia Go z samym Bogiem. Katechizm odpowiada regułą językową, którą najpierw ukazuje na innych „rzeczach”:

„W Piśmie rzeczom często przypisuje się to, co właściwe osobom, choć rzeczy te nie są przez to uważane za osoby — tak grzechowi, że oszukał i zabił; Prawu, że mówi; Pismu, że przewiduje i zapowiada; a miłości, że jest cierpliwa i dobrotliwa…”

Katechizm Rakowski, „Osobowe sposoby mówienia w Piśmie”

I stąd Katechizm wyciąga wniosek, który bezpośrednio rozjaśnia oba zdania Dz 5,3 i 5,4: ponieważ Duch jest mocą Boga, przypisuje Mu się to, co Boże, a pod Jego imieniem rozumie się samego Boga. „Skoro więc Duch Święty jest mocą Boga, dzieje się tak, że Duchowi Świętemu przypisuje się to, co Boże, a pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”. Tym samym Piotr jest w pełni zrozumiany: okłamać Ducha znaczy okłamać Boga, ponieważ pod imieniem Ducha sam Bóg działa i jest obecny — a nie dlatego, że Duch byłby drugim czy trzecim obok Niego.

Egzegeza: pojęcia kluczowe i pole słowne

Cztery spostrzeżenia nad brzmieniem tekstu niosą wykładnię Dz 5,3-4:

pseúdomai — „okłamać” i paralelizm w. 3 // w. 4

Oba wersety posługują się tym samym czasownikiem pseúdomai („okłamać, oszukać”): w. 3 „okłamać Ducha Świętego”, w. 4 „okłamać nie ludzi, lecz Boga”. Taki hebraizujący paralelizm zestawia obok siebie dwa wyrażenia dla jednej rzeczy, aby ją uwyraźnić. Mówi on: co uczyniłeś przeciw Duchowi Świętemu, w rzeczywistości uczyniłeś przeciw Bogu.

Paralelizm dowodzi tożsamości odniesienia, a nie wielości osób. Pokazuje, że „Duch Święty” i „Bóg” celują tu w ten sam stan rzeczy — w Boga, o ile jest On obecny przez swego Ducha we wspólnocie. Właśnie dlatego, że punkt kulminacyjny zmierza nie ku trzeciej osobie, lecz ku „Bogu” w ogóle, werset sprowadza Ducha do jednego Boga, zamiast otwierać trójcę.

pneûma hágion — „Duch Święty” jako imię dla działania Boga

Wyrażenie „Duch Święty” nie oznacza w Piśmie stale podmiotu obok Boga, lecz często własną, udzieloną ludziom skuteczność Boga. Według Katechizmu Rakowskiego „pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”. Tam, gdzie apostołowie są „pełni Ducha Świętego”, Bóg jest obecny działaniem; ich wspólnota jest miejscem Jego obecności.

Stąd utożsamienie w. 3 i w. 4 jest oczywiste, bez potrzeby przywoływania nauki o osobach: kto okłamuje zdziałaną przez Ducha obecność Boga, okłamuje Boga. Ta sama figura myślowa występuje, gdy Paweł nazywa wierzących „świątynią Ducha Świętego” (1 Kor 6,19), a wkrótce potem „świątynią Boga” (1 Kor 3,16): oba wyrażenia oznaczają tę samą zamieszkującą obecność Boga przez Jego moc.

dýnamis — Duch jako „moc” Boga

Pismo wielokrotnie utożsamia Ducha Świętego z „mocą” (dýnamis) Boga. Anioł mówi Maryi: „Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię” (Łk 1,35) — jedno i to samo, bo, jak mówi Katechizm, „przez osobę nikt nie może być namaszczony”. Jezus wypędza demony „Duchem Bożym” (Mt 12,28), co Łukasz oddaje jako „palcem Bożym” (Łk 11,20).

Moc zaś się daje, wylewa, udziela — dokładnie ten język, który także w Dz 5 stanowi tło, gdzie Duch jest działającą w apostołach mocą Boga. Kto usiłuje oszukać tę moc w ich wspólnocie, targa się na własną obecność Boga. Terminologia „mocy” wyklucza widzenie w Duchu drugiego boskiego podmiotu.

tò pneûma kyríou — „wystawić na próbę Ducha Pańskiego” (w. 9)

Do Safiry Piotr mówi, że umówili się, by „wystawić na próbę Ducha Pańskiego” (w. 9). Znowu stoi dopełniacz: Duch Pański. Według reguły Katechizmu „Pański” oddziela posiadacza od posiadanego — „być Bożym i być Bogiem to przeciwieństwa”. Zarazem „wystawić na próbę Ducha Pańskiego” nie znaczy nic innego niż: wystawić na próbę Boga (por. Wj 17,2; Pwt 6,16).

Tak samo to opowiadanie podaje trzy przechodzące w siebie zwroty dla jednego przewinienia: okłamać Ducha (w. 3), okłamać Boga (w. 4), wystawić na próbę Ducha Pańskiego (w. 9). Wszystkie zmierzają ku jednemu Bogu, którego mocą i obecnością jest Duch. Żaden z nich nie wymaga ani nie wspiera założenia trzeciej osoby boskiej.

Porównanie wykładni

Argumenty logiczne

Z brzmienia tekstu, paralelizmu i biblijnego pola słownego wynikają następujące argumenty za lekturą socyjańską:

1. Argument z paralelizmu. Paralelizm zestawia obok siebie dwa wyrażenia dla jednej rzeczy; dowodzi tożsamości odniesienia, a nie wielości osób. W. 3 // w. 4 pokazuje, że okłamanie Ducha jest tym samym, co okłamanie Boga — a punkt kulminacyjny nazywa nie trzecią osobę, lecz po prostu „Boga”.
2. Argument z przeniesienia imienia. Według Katechizmu Rakowskiego „pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”. Tam, gdzie Bóg działa przez swą moc, Jego działanie może być wypowiedziane pod imieniem tej mocy. Tym samym utożsamienie w. 3 i w. 4 jest w pełni wyjaśnione, bez trzeciej osoby.
3. Argument z dopełniacza „Duch Boży / Pański”. Duch nazywany jest stale „Duchem Bożym”, a w w. 9 „Duchem Pańskim”. „Być Bożym i być Bogiem to przeciwieństwa”: co należy do Boga, samo nie jest Bogiem. Biblijny sposób mówienia odróżnia więc Ducha właśnie od Boga jako Jego źródła.
4. Argument z dawania i wylewania. Ducha się daje, darowuje, wylewa, udziela według miary. „Osoba boska zaś nie może być przez nikogo dana ani darowana.” To, co pozostaje we władzy kogoś innego i zostaje mu udzielone, jest mocą, a nie najwyższą osobą.
5. Argument z personifikacji. Pismo przypisuje osobowe działania także grzechowi (oszukuje i zabija), Prawu (mówi), miłości (jest cierpliwa), nie czyniąc ich osobami. To, że Duchowi przypisuje się bycie okłamywanym, wystawianym na próbę, zasmucanym, nie dowodzi więc osoby.
6. Argument z jedyności osoby Boga. Pismo świadczy o jednym jedynym Bogu, Ojcu (J 17,3; 1 Kor 8,6; 1 Tm 2,5). Jeśli w Bóstwie tylko Ojciec jest jedną osobą, to Duch Święty, który nie jest Ojcem, nie może być kolejną osobą boską — a Dz 5,4 konsekwentnie sprowadza wszystko do „Boga”.
7. Argument z poczęcia Chrystusa. Gdyby Duch był osobą, wynikałoby stąd — skoro Chrystus został „poczęty z Ducha Świętego” (Mt 1,20; Łk 1,35) — że Chrystus jest synem Ducha Świętego, czego nikt nie twierdzi. Pismo wymienia jednak „moc Najwyższego” jako to, co działa; Duch jest tą mocą.
8. Argument z celu opowiadania. Dz 5 to opowiadanie pouczające o prawdomówności i czci wobec obecności Boga, które kończy się „wielkim strachem, jaki ogarnął cały Kościół” (w. 11). Nie chce być dogmatycznym wykładem o rozróżnieniach wewnętrznych stosunków w Bóstwie. Wywodzenie z jego paralelizmu nauki o Trójcy chybia jego zamysłu.

Biblijne odsyłacze

Następujące miejsca rozjaśniają użycie słów i sens Dz 5,3-4:

1 Kor 2,11 — Duch Boży „z Boga”

„Kto zaś z ludzi zna to, co ludzkie, jeżeli nie duch, który jest w człowieku? Podobnie i tego, co Boskie, nie zna nikt, tylko Duch Boży.” Jak duch człowieka nie jest drugim człowiekiem obok niego, tak Duch Boży nie jest drugą osobą obok Boga, lecz własnym wnętrzem i działaniem Boga (por. 1 Kor 2,11).

Dz 2,17.33 — Duch zostaje „wylany”

„Wyleję Ducha mojego na wszelkie ciało”; oraz: Chrystus „wylał to, co wy widzicie i słyszycie”. To, co jest wylewane i dawane „z” niego po części, jest udzieloną mocą Boga, a nie najwyższą osobą (por. Dz 2,17).

Łk 1,35 — Duch Święty = moc Najwyższego

„Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię.” Synonimiczny paralelizm utożsamia „Ducha Świętego” i „moc Najwyższego” — klucz do rozumienia Ducha jako mocy Boga (por. Łk 1,35).

J 14,26 — Duch zostaje „posłany” i „dany”

Ojciec „pośle Ducha Świętego… w moim imieniu”. Duch pochodzi od Ojca i zostaje posłany; „nie będzie mówił od siebie” (J 16,13). Bycie posłanym i niemówienie od siebie znamionuje działającą moc Boga, a nie samoistny najwyższy podmiot (por. J 14,26).

Rz 8,11 — Duch Boży, który w was mieszka

„Jeżeli mieszka w was Duch Tego, który Jezusa wskrzesił z martwych…” Duch jest zamieszkującą, ożywiającą mocą Boga; właśnie tę obecność okłamano w Dz 5 (por. Rz 8,11).

1 Tm 2,5 — jeden Bóg i jeden pośrednik

„Albowiem jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus.” Podstawowa formuła wylicza jednego Boga i jednego pośrednika, a nie trzecią osobę boską — rama, w którą wpisuje się Dz 5,4 ze swoim prostym „Bogiem” (por. 1 Tm 2,5).

Wj 17,2; Pwt 6,16 — „wystawiać Pana na próbę”

„Nie będziecie wystawiali na próbę Pana, Boga waszego.” Gdy Piotr w w. 9 mówi, że Safira „wystawiła na próbę Ducha Pańskiego”, ma na myśli to, co Stary Testament nazywa „wystawianiem Pana na próbę”: targnięciem się na samego Boga, który jest obecny przez swego Ducha.

Zarzuty i odpowiedzi socyjańskie

Zarzut 1: „W. 4 utożsamia Ducha z Bogiem — zatem Duch jest osobą boską.”

Zarzut wczytuje w paralelizm naukę o osobach, której ten nie zawiera. Paralelizm dowodzi tożsamości odniesienia, a nie wielości osób. Mówi on: co stało się przeciw Duchowi, stało się przeciw Bogu. Dlaczego tak jest, wyjaśnia Katechizm Rakowski: ponieważ Duch jest mocą Boga, „pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”.

Rozstrzygający jest kierunek punktu kulminacyjnego: Piotr nie stopniuje ku trzeciej osobie, lecz ku „Bogu” w ogóle. Werset nie wciąga zatem Ducha w trójcę, lecz sprowadza Go do jednego Boga. Nadto obowiązuje zasada: „być Bożym i być Bogiem to przeciwieństwa” — a Duch w tym samym opowiadaniu nazywany jest „Duchem Pańskim” (w. 9), należy więc do Boga, zamiast sam być najwyższym Bogiem.

Zarzut 2: „Duch bywa okłamywany, wystawiany na próbę, zasmucany — to działania osobowe.”

Osobowy sposób mówienia nie dowodzi osoby. Pismo przypisuje także grzechowi, że „oszukał i zabił” (Rz 7,11), Prawu, że „mówi” (Rz 3,19), miłości, że jest „cierpliwa i łaskawa” (1 Kor 13,4) — bez tego, by grzech, Prawo czy miłość były przez to osobami. Taka personifikacja jest powszechnym środkiem stylistycznym języka biblijnego.

Przy Duchu dochodzi coś drugiego: ponieważ jest On własną mocą i obecnością Boga, to, co dzieje się przeciw Bogu, wypowiada się pod imieniem Ducha. Okłamać, wystawić na próbę, zasmucić Ducha znaczy: okłamać, wystawić na próbę, zasmucić Boga, o ile jest On obecny przez swego Ducha. Osobowy zwrot oznacza więc Boga, jedynego — a nie trzecie boskie „ja”.

Zarzut 3: „Jak można okłamać samą tylko moc?”

Zarzut przeocza, że rozmówcą kłamstwa jest według tekstu wyraźnie Bóg: „Nie ludziom skłamałeś, lecz Bogu” (w. 4). Nie okłamuje się mocy jako takiej, lecz Boga, który jest obecny w swej mocy we wspólnocie. Sformułowanie „okłamać Ducha” jest skrótem dla: okłamać Boga w Jego działaniu zdziałanym przez Ducha.

Dokładnie tę samą strukturę pokazuje w. 9: „wystawić na próbę Ducha Pańskiego” znaczy to, co Stary Testament nazywa „wystawianiem Pana na próbę” (Wj 17,2; Pwt 6,16) — targnięciem się na Boga. Osobowym rozmówcą jest zawsze sam Bóg. Duch nazywa sposób Jego obecności, a nie różny od Niego podmiot.

Zarzut 4: „Ananiasz padł martwy — tylko Bóg zabija; zatem Duch działa jako osoba boska.”

To Bóg sądzi — przez swą moc. Tekst nie przypisuje sądu Duchowi jako działającemu podmiotowi; donosi po prostu, że Ananiasz „upadł i skonał” (w. 5). To, że działa przy tym moc Boga, potwierdza właśnie lekturę socyjańską: Duch jest skuteczną mocą Boga, w której sam Bóg obecny działa.

Z boskiego działania nie wynika drugi boski podmiot. Bóg działa przez swego Ducha, jak działa przez swój „palec” (Łk 11,20) i zbawia przez swe „ramię” (Iz 53,1) — bez tego, by palec czy ramię stawały się osobami. Sąd nad Ananiaszem świadczy o obecności Boga we wspólnocie, a nie o osobowości Jego mocy.

Zarzut 5: „Wykładnia trynitarna jest wykładnią Kościoła od zawsze.”

Powoływanie się na późniejsze rozstrzygnięcia doktrynalne nie rozstrzyga o pierwotnym sensie tekstu. Dz 5 chce najpierw i przede wszystkim wpoić cześć wobec obecności Boga; metafizyczne rozróżnienie trzeciej osoby jest do tekstu wnoszone, a nie z niego wydobywane. Sam werset nazywa w swoim szczycie „Boga”, a nie „Boga Ducha Świętego”.

Miarodajny jest ciągły sposób mówienia Pisma: Duch jest „z Boga” (1 Kor 2,11), zostaje „dany” i „wylany” (Dz 2,17.33), nazywa się „mocą Najwyższego” (Łk 1,35), zostaje „posłany” i „nie mówi od siebie” (J 16,13). Wypowiedzi tych nie da się pogodzić ze współwieczną Ojcu trzecią osobą, dobrze zaś z biblijnym stanem rzeczy: Duch jest własną, skuteczną mocą Boga. W tej linii wykładnia socyjańska odczytuje także Dz 5,3-4.

Konsekwencje teologiczne

Wersety powiązane

Następujące miejsca wspierają, pogłębiają lub kontrastują przedstawioną tu wykładnię:

• 1 Kor 2,11 — Duch Boży „z Boga”, jak duch człowieka w człowieku.
• Dz 2,17 — Duch zostaje „wylany”: udzielona moc Boga.
• Łk 1,35 — Duch Święty i „moc Najwyższego” w synonimicznym paralelizmie.
• J 14,26 — Duch zostaje „posłany” i „nie mówi od siebie”.
• Rz 8,11 — Duch Boży jako zamieszkująca, ożywiająca moc.
• 1 Tm 2,5 — jeden Bóg i jeden pośrednik: rama Dz 5,4.
• J 17,3 — Ojciec jako „jedyny prawdziwy Bóg”.

Podsumowanie

Dzieje Apostolskie 5,3-4 stawiają dwie wypowiedzi o jednym i tym samym czynie w najściślejszym paralelizmie: okłamać Ducha Świętego (w. 3) i okłamać Boga (w. 4). Tradycyjna wykładnia wnioskuje stąd o osobowości i bóstwie Ducha. Lecz paralelizm dowodzi tożsamości odniesienia, a nie wielości osób — a punkt kulminacyjny wersetu nazywa po prostu „Boga”, a nie trzecią osobę.

Katechizm Rakowski dostarcza klucza: Duch Święty jest „mocą lub skutecznością, która wychodzi od Boga”; a ponieważ jest mocą Boga, „pod imieniem Ducha Świętego często rozumie się samego Boga, o ile działa On przez swego Ducha”. Okłamać Ducha znaczy zatem okłamać Boga — nie dlatego, że Duch byłby różnym od Boga „ja”, lecz dlatego, że jest własną obecnością i mocą Boga we wspólnocie. Osobowe sposoby mówienia nie dowodzą osoby, tak jak grzech, Prawo i miłość opisywane są osobowo, nie będąc osobami.

Odczytane socyjańsko, Dz 5,3-4 wpisują się tym samym bez reszty w biblijne świadectwo o Duchu: jest On „z Boga” (1 Kor 2,11), zostaje dany i wylany (Dz 2,17.33), nazywa się „mocą Najwyższego” (Łk 1,35), zostaje posłany i „nie mówi od siebie” (J 16,13). Powaga opowiadania pozostaje przy tym nieumniejszona: kto okłamuje zdziałaną przez Ducha wspólnotę Boga, okłamuje samego Boga — a właściwą odpowiedzią jest „wielki strach”, który ogarnął cały Kościół.