Ofiara przebłagalna

Pytanie zasadnicze

Kto patrzy na krzyż Chrystusa, nie widzi najpierw teorii. Widzi wydarzenie, które wymaga wykładni. Właśnie na tej wykładni od niemal tysiąca lat rozchodzą się drogi chrześcijan: czy Chrystus tam opłaca karę, która powinna spaść na nas, czy też objawia tam, kim Bóg już jest, i tym samym otwiera przestrzeń, w której możemy się rzeczywiście nawrócić?

Pytanie nie jest akademickie. Od niego zależy obraz Boga w umyśle chrześcijanina, jego rozumienie sprawiedliwości, jego stosunek do winy, znaczenie zmartwychwstania — a nie najmniej pytanie, co znaczy być „odkupionym”. W swoim głównym dziele De Iesu Christo Servatore Sozzini formułuje odpowiedź, która zrywa ze średniowieczną tradycją anzelmiańską i konsekwentnie wywodzi się z Pisma oraz z prostej, lecz rygorystycznej logiki. Ta strona podąża za jego tokiem myślenia w dwunastu krokach.

Powód i figura argumentacyjna

Anzelm z Canterbury nadał klasycznej nauce o zadośćuczynieniu elegancką formę w dziele Cur Deus Homo (1098): grzech jest obrazą nieskończonego honoru Boga; taka obraza domaga się nieskończonego zadośćuczynienia; tylko sam Bóg może go dokonać, lecz dokonać musi go człowiek — Bóg więc staje się człowiekiem i zastępczo spełnia to, co jesteśmy winni. Reformacja ledwie tknęła tę figurę; jedynie przesunęła ją z honoru na karę: Chrystus nie nosi już obrazy, lecz karę, na którą zasłużyliśmy. Z satisfactio stała się poena vicaria — kara zastępcza.

Sozzini, podobnie jak w De Ecclesia, atakuje logikę tego wniosku. Pokazuje: przesłanki nie są ani zgodne z Pismem, ani wewnętrznie niesprzeczne. Jeśli Bóg musi koniecznie zostać zapłacony, nie jest suwerenny. Jeśli wina jest przenoszalna, Pismo samo sobie przeczy. Jeśli Chrystus poniósł w pełni nieskończoną karę, żądanie nawrócenia od grzesznika staje się właściwie zbyteczne. Każdy z tych punktów ostaje się sam; razem czynią one klasyczną naukę nie do utrzymania.

Punkt wyjścia Sozziniego: biblijny obraz Boga

Kto mówi o krzyżu, mówi najpierw o Bogu. Tok argumentacji Sozziniego zaczyna się dlatego nie od wersetu o ofierze, lecz od samowypowiedzi Boga o sobie. Pismo świadczy o Bogu jako o tym, który chce przebaczać, zanim musi: „Ja, właśnie Ja przekreślam twe przestępstwa ze względu na Mnie samego” (Izajasz 43,25). Jest „Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bogatym w łaskę i wierność” (Wyjścia 34,6-7; Psalm 103,8-13). Sam oświadcza: „Nie mam upodobania w śmierci umierającego” (Ezechiel 18,32).

Te samowypowiedzi nie są mimochodem rzuconą uprzejmością, lecz teologiczną stałą podstawową, w świetle której trzeba odczytywać krzyż. Jeśli Bóg przebacza, ponieważ jest tym, kim jest, to krzyż nie jest warunkiem tego, że może przebaczyć, lecz historyczną postacią przebaczenia od dawna już postanowionego. Właśnie to Sozzini stanowczo podkreśla:

„Daleko jest od prawdy, jakoby Chrystus przebłagał Boga za nas; raczej ukazał Go jako już przebłaganego i został posłany do nas przez już przebłaganego, aby nas z Bogiem pojednać.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część I — Refutacja: pojednanie

Konsekwencja egzegetyczna jest decydująca. 2 List do Koryntian 5,19 nie mówi „Bóg w Chrystusie dał się pojednać”, lecz „Bóg w Chrystusie jednał ze sobą świat”. Podmiotem pojednania jest Bóg, a nie Chrystus jako płacący Bogu. Pośrednik stoi po stronie Boga, a nie między Bogiem a Nim samym.

„W Chrystusie Bóg jednał ze sobą świat, nie poczytując ludziom ich grzechów.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część I — Refutacja: pojednanie (do 2 Kor 5)

Logika kary zastępczej — i jej pęknięcia

Sozzini bada naukę anzelmiańsko-reformacyjną jako logiczną konstrukcję i znajduje w niej pięć strukturalnych pęknięć.

1. Przebaczenie i zapłata wykluczają się wzajemnie

Jeśli dług jest w całości spłacony, nie jest już przebaczany — jest pokwitowany. Kto otrzymał pełną cenę, nie przebacza; nie ma już nic do umorzenia. Pismo natomiast głosi zbawienie jako przebaczenie (List do Efezjan 1,7; Dzieje Apostolskie 10,43). Jedno z drugim nie idzie w parze: albo Bóg przebacza dobrowolnie, albo zostaje opłacony; opłacony przebaczający pojęciowo nie jest przebaczającym.

2. Bóg gniewu i Bóg miłości

Kara zastępcza zakłada, że Bóg przed krzyżem się gniewa, a po krzyżu kocha. Tym samym trójjedyny Bóg rozpada się na logikę „przedtem i potem”, obcą Pismu. Jan 3,16 nie mówi „Bóg umiłował świat, ponieważ Jego Syn umarł”, lecz „Tak Bóg umiłował świat, że Syna swego dał”. Miłość Boga poprzedza oddanie się Chrystusa; jest źródłem, a nie skutkiem.

3. Kara nieskończona i jej dopełnienie w trzy godziny

Jeśli każdy pojedynczy człowiek miałby zasługiwać na karę nieskończoną (taka jest logika nieskończonej obrazy Bożej), to także Chrystus musiałby ponieść karę nieskończoną. Nie pasuje to jednak do trzech godzin krzyża i śmierci wśród męki wielkiej, ale nie nieskończonej. Tradycja odpowiada konstrukcjami pomocniczymi („z powodu Jego boskiej godności wystarczył krótki akt”), lecz te konstrukcje znoszą samą logikę kary nieskończonej.

4. Powszechność a rzeczywistość potępienia

Jeśli Chrystus poniósł karę za wszystkich, wszyscy są wolni; jeśli poniósł ją tylko za niektórych, miłość Boga już wcześniej została zacieśniona. Obie opcje są teologicznie niewygodne. Kalwinizm uczciwie wytycza linię partykularną (limited atonement); inne tradycje wahają się — sprzeczność tkwi jednak nie w odpowiedziach, lecz w samej przesłance. Sozzini rozwiązuje ją, porzucając samą przesłankę: Chrystus nie jest tym, kto ponosi karę, lecz tym, kto ofiaruje przebaczenie.

5. Skoro wszystko zapłacone — po co jeszcze nawrócenie?

Ewangelia wzywa do nawrócenia i wiary (Marek 1,15; Dzieje Apostolskie 17,30). Jeśli jednak wina każdego człowieka została już obiektywnie i w całości umorzona, to nawrócenie staje się jedynie subiektywną reakcją na rzecz już załatwioną. Sozzini bierze to wezwanie poważnie: przebaczenie jest osobowo splecione; udziela się ono temu, kto się nawraca, i udziela się jako przebaczenie, a nie jako późniejsze zawiadomienie o pokwitowaniu.

Świadectwo Pisma: pole wyrazowe i sposób mówienia

Lektury substytutywno-karne opierają się na nielicznych słowach kluczowych, których biblijne znaczenie często jednak nie odpowiada użyciu dogmatycznemu. O wykładni rozstrzygają cztery pojęcia.

hilastērion — środek przebłagania, miejsce oczyszczenia

List do Rzymian 3,25 nazywa Chrystusa hilastērion. W Septuagincie słowo to jest stałym przekładem hebrajskiego kapporet — „przebłagalni” nad Arką Przymierza (Wyjścia 25,17-22). W Wielki Dzień Pojednania ta pokrywa przyjmuje krew, lecz krew nie jest tam środkiem kary, ale środkiem oczyszczenia — miejscem, w którym sam JHWH spotyka się ze swoim ludem. Kto nazywa Chrystusa hilastērion, mówi: oto miejsce spotkania, oczyszczenia, obecności Boga — a nie: oto miejsce, w którym rozlicza się miarę kary.

lýtron — środek wyzwolenia, a nie suma kary

W użyciu Septuaginty lýtron oznacza cenę wyzwolenia — ale adresaci tej „zapłaty” nigdy nie są wymienieni w klasycznym tekście wyzwolenia. Sam JHWH „wykupuje” (gā’al) swój lud z Egiptu, choć nigdy nie pojawia się odbiorca jakiegokolwiek okupu (Wyjścia 6,6; Izajasz 43,1). Słowo wskazuje środek wyzwolenia, a nie transakcję z poszkodowanym. Por. szerokie omówienie przy Marek 10,45.

antí — „za” jako oddanie, a nie wymiana

Greckie antí może znaczyć „zamiast”, ale w Nowym Testamencie w kontekstach soteriologicznych znacznie częściej po prostu „na korzyść”. Marek 10,45 mówi „daje swe życie antí pollōn” — życie za wielu. Wyciąganie z samego przyimka wymiany („Jego życie zamiast naszego”) jest językowo niedopuszczalne. Kontekstem u Marka jest służba, a nie egzekucja kary.

hyper — „na korzyść”

Częstsze hyper („Chrystus umarł za nasze grzechy”, 1 List do Koryntian 15,3) znaczy „na korzyść”. Jest to standardowy przyimek oddania siebie — rodzice cierpią hyper swoich dzieci, przyjaciel umiera hyper swego przyjaciela (Jan 15,13). Nikt nie powie, że przyjaciel karze się za swego przyjaciela. Oddanie i kara to różne pojęcia; wsuwanie jednego w drugie zniekształca oba.

Nieprzenoszalność winy

Pismo oświadcza wyraźnie w kilku kluczowych miejscach, że wina nie jest przenoszalna. Ezechiel 18,20: „Syn nie ponosi winy ojca ani ojciec — winy syna; sprawiedliwość sprawiedliwego spada na niego, a niegodziwość niegodziwca spada na niego”. Powtórzonego Prawa 24,16 oraz Jeremiasz 31,29-30 mówią to samo z kategoryczną jasnością.

Te miejsca nie są przygodnymi zasadami prawa, lecz nauką Boga o sprawiedliwości w ogóle. Gdyby ludzki sąd przerzucił karę winnego na niewinnego, słusznie nazwalibyśmy to bezprawiem. Nauka, która właśnie to przypisuje Bogu, twierdzi, że Bóg czyni bezprawie zakazane ludziom. Sozzini wyciąga stąd jasny wniosek:

„Bóg nie uważa tych, którzy żałują swojego grzechu i zwracają się ku Niemu, za godnych ukarania śmiercią wieczną, lecz obdarowuje ich życiem wiecznym — nie z konieczności sprawiedliwości, lecz z wolnej woli Boga.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część I — Sprawiedliwość Boża

Odpowiedź „u Chrystusa jest inaczej, ponieważ wziął to dobrowolnie na siebie” tu nie pomaga. Dobrowolność nie zmienia logiki kary; zmienia jedynie gotowość noszącego. Niesprawiedliwe przypisanie kary nie staje się sprawiedliwe dlatego, że karany się zgadza — w przeciwnym razie każda samoofiara niewinnego byłaby sprawiedliwym aktem wymiaru sprawiedliwości. Miejsca biblijne o nieprzenoszalności mówią obiektywnie o rzeczy winy, a nie o gotowości noszącego.

Co znaczy „ofiara” w Starym Testamencie?

Lektura substytutywno-karna odczytuje śmierć Chrystusa w świetle starotestamentowych ofiar zwierzęcych. Ale czego naprawdę te ofiary były znakiem? Uważna lektura Tory i Proroków daje wynik: nie egzekucji kary na zastępcy.

• Ozeasz 6,6 — „Miłości pragnę, nie krwawej ofiary”. Sam Bóg stawia więź ponad rytuałem.
• Psalm 51,18-19 — „Nie chcesz bowiem ofiary, choć bym ci ją dał: w całopaleniach nie masz upodobania. Moją ofiarą jest duch skruszony”. Skuteczną „ofiarą” jest wewnętrzne oddanie.
• Micheasz 6,6-8 — Tym, czego Bóg żąda, jest „czynić sprawiedliwość, miłować życzliwość i pokornie chodzić z twoim Bogiem” — a nie krwawe ofiary jako miara kary.
• Izajasz 1,11-17 — „Cóż mi po mnóstwie waszych ofiar? Obmyjcie się, oczyśćcie się, odstąpcie od zła”.
• Mateusz 9,13 oraz 12,7 — Jezus z aprobatą cytuje Ozeasza.

Sozzini wyciąga konsekwencję z trzeźwą ostrością:

„Owe ofiary i zwierzęta ofiarne nie miały żadnej mocy, by sprawiedliwości Bożej oddać zadośćuczynienie. Nie były nawet wśród samych ludzi karami, które należałoby wycierpieć, ponieważ między ludźmi a zwierzętami nie istnieje wspólny rodzaj.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część II — Ofiara przebłagalna bez zadośćuczynienia

Ofiary kultyczne miały swój sens w pedagogice świętości: uczyły oddzielania świętego od świeckiego, ćwiczyły oddanie, oczyszczały kultycznie — nigdy jednak nie były miarą kary, która właściwie miałaby spaść na człowieka. Kto czyta krzyż w świetle tych ofiar, czyta go jako oddanie i jako oczyszczenie, a nie jako wykonanie kary.

Chrystus jako pośrednik — rozumiany biblijnie

Gdy Chrystus zwany jest „pośrednikiem” (1 List do Tymoteusza 2,5; List do Hebrajczyków 9,15), według Sozziniego nie oznacza to handlowej pozycji pośredniej między zagniewanym Bogiem a winnym człowiekiem, lecz funkcję wysłannika i wykładającego wolę Boga.

„«Pośrednik» oznacza tego, kto staje jako osoba pośrednicząca między Bogiem a człowiekiem — nie po to, by przebłagać gniewnego Boga, lecz o tyle, o ile Bóg posługuje się nim jako posłańcem i wykładającym, by ludziom otworzyć i przekazać wiarę.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część I — Pośrednik bez zadośćuczynienia

Ta lektura nie jest spłaszczeniem. Jest konsekwentna: jeśli Bóg jest inicjatorem pojednania (2 Kor 5,19), pośrednik nie może być adresatem zapłaty karnej od inicjatora. Jest raczej narzędziem pojednania — tym, przez którego Bóg czyni to, co od dawna chce uczynić.

Krzyż jako objawienie, potwierdzenie i droga

Co więc krzyż czyni pozytywnie? Sozzini wymienia trzy funkcje, wszystkie zakotwiczone w Piśmie, które razem niosą całe znaczenie zbawcze.

Objawienie zbawczej woli Boga

Na krzyżu staje się widoczne, jak daleko Bóg posuwa się w swojej miłości — aż do całkowitego oddania. „W tym przejawia się miłość, że nie my umiłowaliśmy Boga, ale że On sam nas umiłował i posłał Syna swojego jako ofiarę przebłagalną (hilasmós) za nasze grzechy” (1 List Jana 4,10). Miłość jest podmiotem, oddanie środkiem; bez tej kolejności tekst jest nieczytelny.

Potwierdzenie posłania Chrystusa

Sozzini argumentuje — sięgając po Łukasz 24,26 oraz Dzieje Apostolskie 2,32-36 — że krzyż dopiero przez zmartwychwstanie staje się czytelny jako potwierdzenie. Sam Bóg przypieczętowuje dzieło Chrystusa, wskrzeszając Go z martwych i wywyższając po swojej prawicy. Tym samym nauka Chrystusa, Jego życie i Jego oddanie zostają poświadczone jako boskie zlecenie.

Droga do nowego życia

Krzyż nie jest tylko spojrzeniem, lecz również drogą. Kto idzie za Chrystusem, wkracza w trop Jego oddania — nie jako moralny obowiązek, lecz jako jedyną postać, w której przebaczenie naprawdę dociera. „Chrystus przecież również cierpiał za was i zostawił wam wzór, abyście szli za Nim Jego śladami” (1 List Piotra 2,21). Przebaczenie działa w tym, kto je przyjmuje; czyni go takim, kto sam przebacza.

Zmartwychwstanie jako połowa działania zbawczego

Trwałą słabością nauki o karze zastępczej jest jej zakłopotanie wobec zmartwychwstania: jeśli kara została w pełni poniesiona w Wielki Piątek, to wskrzeszenie trzeciego dnia jest właściwie teologicznie zbędne — znakiem, triumfem, ale nie samo w sobie działaniem zbawczym. A właśnie tego Pismo nigdzie nie mówi. Paweł pisze: „A jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremna jest wasza wiara i aż dotąd pozostajecie w swych grzechach” (1 List do Koryntian 15,17). Zbawienie zawisło zatem nie tylko na śmierci, lecz istotnie na zmartwychwstaniu.

Sozzini odczytuje więc odkupienie jako wydarzenie dwuczłonowe: oddanie i wywyższenie. Chrystus „został wydany za nasze grzechy i wskrzeszony z martwych dla naszego usprawiedliwienia” (List do Rzymian 4,25). Odkupiciel to nie ten zamęczony na śmierć, lecz ten, który idzie ku śmierci i zostaje od śmierci wyzwolony. Lektura socyniańska może przyjąć ten biblijny stan rzeczy bez zniekształceń, ponieważ widzi zbawienie nie w zapłacie, lecz w zwrocie życia — a zwrot życia rozpoczyna się od umierania starego człowieka, lecz dopełnia się w powstaniu.

Argumenty logiczne

1. Argument z suwerenności: Bóg, który nie może przebaczyć, nim nie zostanie zapłacony, nie jest w przebaczaniu suwerenny — Pismo zaświadcza zaś dokładnie tę suwerenność (Iz 43,25; Ps 103).
2. Argument z definicji przebaczenia: Przebaczenie w ścisłym sensie wyklucza uprzednią zapłatę. Kto otrzymał wszystko, niczego nie przebacza; kwituje.
3. Argument z nieprzenoszalności: Wina jest w prawie biblijnym wyraźnie nieprzenoszalna (Ez 18,20; Pwt 24,16). Teologia, która zakłada przenoszalność, sprzeciwia się Pismu w punkcie fundamentalnym.
4. Argument z pól wyrazowych: Greckie i hebrajskie słowa kluczowe (hilastērion, lýtron, antí, hyper, gā’al, kāphar) w swoim biblijnym użyciu znaczą wyzwolenie, oczyszczenie, oddanie — a nie wykonanie kary.
5. Argument z miłości jako źródła: J 3,16; 1 J 4,10; Rz 5,8 ukazują miłość Boga jako przyczynę posłania Chrystusa, a nie jako jego skutek. Teologia, która przeciwstawia krzyż gniewowi Boga, odwraca tę biblijną kolejność.
6. Argument ze zmartwychwstania: 1 Kor 15,17 czyni samo zmartwychwstanie podstawą zbawienia. Teoria, która zamyka zbawienie już w Wielki Piątek, nie może przyjąć tego wersetu bez napięcia.
7. Argument z żądania nawrócenia: Jeśli kara została obiektywnie poniesiona, żądanie nawrócenia (Mk 1,15; Dz 17,30) jest albo zbyteczne, albo jedynie psychologiczne — jedno i drugie sprzeciwia się poważnemu tonowi biblijnych wezwań do nawrócenia.
8. Argument z powszechności kontra partykularności: Substytucja karna stawia każdą teologię przed wyborem: albo nauczać powszechnego zbawienia (skoro kara byłaby poniesiona za wszystkich), albo partykularyzować miłość Boga. Obie odpowiedzi są biblijnie nie do utrzymania; trzeba porzucić samą przesłankę.
9. Argument z obrazu Boga: Nauka, która czyni Boga posiadaczem niezaspokojonego roszczenia, projektuje ludzkie konflikty w boską istotę. Pismo natomiast zna Boga, który jako pierwszy przebacza.
10. Argument z konsekwencji etycznej: Substytucja karna skłania ku takiej postawie wiary, w której właściwe dzieło zbawcze dokonuje się poza wierzącym. Pismo natomiast rozumie zbawienie jako zwrot życia: „Kto słucha słowa mego i wierzy w Tego, który Mnie posłał, ma życie wieczne” (J 5,24) — a nie pokwitowanie, lecz więź.

Biblijne odsyłacze

• Ezechiel 18,20 — Wina jest nieprzenoszalna. Klasyczne miejsce przeciw karze zastępczej: sprawiedliwość spada na sprawiedliwego, wina na winnego.
• Powtórzonego Prawa 24,16 — Tora wyraźnie zakazuje, by jednego człowieka uśmiercać za winę drugiego. Jeśli to jest prawo ludzkie, które Bóg nadaje swojemu ludowi, nie może być ono zarazem Jego własnym działaniem zbawczym.
• Izajasz 43,25 — „Ja, właśnie Ja przekreślam twe przestępstwa ze względu na Mnie samego”. Przebaczenie ma podstawę we własnej istocie Boga, a nie w dokonanej zapłacie.
• 2 List do Koryntian 5,19 — „Bóg w Chrystusie jednał ze sobą świat”. Podmiotem pojednania jest Bóg; Chrystus jest Jego narzędziem, a nie Jego adresatem.
• Jan 3,16 — Miłość Boga poprzedza posłanie Syna. Jest przyczyną, a nie skutkiem.
• List do Rzymian 4,25 — Oddanie i zmartwychwstanie są obojgiem podstawą zbawienia: wydany za nasze grzechy, wskrzeszony dla naszego usprawiedliwienia.
• 1 List do Koryntian 15,17 — Bez zmartwychwstania wiara jest daremna. Zbawienia zamkniętego już na krzyżu nie da się tym wyjaśnić.
• Łukasz 15,11-32 — Ojciec w przypowieści o synu marnotrawnym przebacza, choć nikt nie musi umrzeć ani zapłacić. Wybiega synowi naprzeciw.
• Łukasz 23,34 — „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”. Sam Chrystus na krzyżu wypowiada przebaczenie — nie jako płacący, lecz jako wykładający przebaczenie Boga.
• Marek 10,45 — Swoje życie daje jako lýtron, jako środek wyzwolenia — w kontekście służby, a nie wykonania kary.
• 1 List Piotra 2,21 — Chrystus jako wzór i droga: „abyście szli za Nim Jego śladami”. Zbawienie jako droga, a nie domknięte rozliczenie.

Zarzuty i odpowiedzi

„Ale Izajasz 53 mówi przecież: «Kara leżała na Nim»”

Izajasz 53,5 jest głównym miejscem zwolenników kary zastępczej. Uważna lektura pokazuje jednak: tekst hebrajski mówi o mūsār — wychowaniu, upomnieniu, dyscyplinie — a nie o egzekucji kary na niewinnym. Sługa nosi skutki grzechu wielu, ponieważ stawia się solidarnie w ich położeniu; nie nosi jednak ich wyroku winy. LXX przekłada przez paideia — „wychowanie” — co lektury substytutywno-karnej nie wspiera. Por. szerokie omówienie przy Izajasz 53,5.

„Hebrajczyków 9-10 wyraźnie pokazuje przecież typologię ofiarniczą”

Hebrajczyków 9-10 rzeczywiście wpisuje Chrystusa w typologię ofiarniczą. Lecz: List do Hebrajczyków używa tej typologii właśnie po to, by ją przekroczyć, a nie po to, by ją powtórzyć. Jego argumentem jest właśnie to, że starotestamentowe ofiary zwierzęce nie mogły naprawdę zgładzić grzechu i że Chrystus „raz na zawsze” wnosi inny rodzaj oddania. Czym dokładnie ten inny rodzaj jest, list nie mówi w sensie późniejszej nauki o zadośćuczynieniu — mówi o oczyszczeniu sumienia, wejściu do miejsca najświętszego, wypełnieniu przymierza. Późniejsza lektura projektuje w tekst karę zastępczą, której tekst nie rozwija.

„Ale Rzymian 3,25 nazywa Chrystusa «przebłaganiem przez Jego krew»”

Właśnie. Przebłaganie (hilastērion), a nie egzekucja kary. Jak pokazano wyżej, hilastērion w Septuagincie to kapporet — miejsce spotkania i oczyszczenia, a nie miejsce wymiaru kary. Krew w kulcie biblijnym pełni funkcję oczyszczającą (Kpł 17,11: „życie ciała jest we krwi, a Ja dopuściłem ją dla was tylko na ołtarzu, aby dokonywała przebłagania za wasze życie” — przebłaganie jako oczyszczenie, a nie zapłata kary). Kto utożsamia „przebłaganie” z „karą”, podjął już wcześniejszą decyzję, której sam tekst nie podejmuje.

„Bez kary zastępczej grzech nie jest brany na poważnie”

Ten zarzut bywa stawiany z wielką emfazą, ale trzeba go zweryfikować: czy grzech jest poważny dlatego, że Bóg go karze, czy też dlatego, że oddziela człowieka od Boga i go niszczy? Biblijna powaga grzechu tkwi w jego realnej, niszczącej życie sile — a nie w abstrakcyjnej sumie winy. Lektura Sozziniego bierze grzech tak poważnie, że domaga się rzeczywistego zwrotu życia; nie mówi właśnie o „taniej łasce”, ponieważ żadne pokwitowanie nie zostaje wystawione, lecz przywracana jest osobowa więź, która żyje jedynie w nawróceniu.

„Chrystus Sozziniego nie jest już boski”

Ten zarzut zmienia temat z nauki o odkupieniu na chrystologię. Sozzini istotnie ma własne stanowisko chrystologiczne (zob. Preegzystencja oraz Trójca), lecz właściwy argument jego nauki o odkupieniu jest najpierw niezależny od chrystologii: pięć pęknięć kary zastępczej (przebaczenie kontra zapłata, Bóg gniewu kontra miłości, kara nieskończona w trzy godziny, powszechność kontra partykularność, żądanie nawrócenia) istnieje niezależnie od tego, czy Chrystus jest rozumiany w sensie chalcedońskim jako współistotny Ojcu, czy nie. Pytanie „kim jest Chrystus?” trzeba rozważyć na osobnej stronie; pytanie „co sprawia Jego śmierć?” może i musi zostać najpierw rozjaśnione z samych tekstów.

„Ale tak chrześcijaństwo dotąd nigdy nie było nauczane”

Historycznie nie jest to do końca trafne. Tradycja starokościelna zna kilka modeli równolegle: model okupu wobec diabła (Orygenes, Grzegorz z Nyssy), koncepcję Christus Victor (Ireneusz), naukę o recapitulatio, teorię moralnego wpływu (Abelard). Nauka Anzelma o zadośćuczynieniu zostaje sformułowana w XI wieku; zaostrzenie substytutywno-karne jest reformacyjnym rozwinięciem XVI wieku. Sozzini argumentuje nie z tradycji, lecz z Pisma i logiki — ale nawet w tradycji nauka o karze zastępczej jest stosunkowo młodym, dogmatycznie wcale nie bezspornym modelem.

Konsekwencje dla praktyki wiary i obrazu Boga

Przesunięcie od ofiary karnej ku objawieniu pociąga za sobą konsekwencje, które przenikają całe życie chrześcijańskie.

Po pierwsze: obraz Boga staje się spójny. Bóg, który według Iz 43 przebacza z własnego popędu, który według Łk 15 wybiega synowi naprzeciw, który według J 3,16 kocha świat, zanim świat kocha — ten Bóg nie jest rozdarty na gniew i miłość, na przedtem i potem. Chrześcijanie nie muszą już tłumaczyć, jak dwa sprzeczne afekty współistnieją w suwerennym Bogu.

Po drugie: grzech jest brany poważnie — jako rzeczywistość życia, którą trzeba realnie odwrócić. Nie ma obiektywnego pokwitowania, za które można by się schować. Wierzyć znaczy: wejść w ruch oddania, który Chrystus otwiera.

Po trzecie: zmartwychwstanie odzyskuje swoje miejsce. Nie jest dodatkiem do Wielkiego Piątku, lecz integralnym działaniem zbawczym. Wielkanoc nie jest tryumfem nad już załatwioną winą, lecz intronizacją Odkupiciela i zapowiedzią przemiany wierzącego.

Po czwarte: etyka nie staje się moralnym przydatkiem do odkupienia, lecz jego postacią. „Kto trwa we Mnie, a Ja w nim, ten przynosi owoc obfity” (Jan 15,5). Zbawienie i życie nie rozchodzą się.

Sam Sozzini wyciąga wniosek w prostej, lecz nośnej formule:

„Urząd pojednania nie był niczym innym jak napominaniem ludzi w imieniu Boga, by dali się pojednać z Bogiem — Chrystus zaś nie zapłacił naszych długów.”

Faustus Sozzini, De Iesu Christo Servatore, Część I — Refutacja: pojednanie (do 2 Kor 5)

Odniesienie do De Iesu Christo Servatore Fausta Sozziniego

De Iesu Christo Servatore („O Jezusie Chrystusie Zbawicielu”) jest głównym dziełem Fausta Sozziniego dotyczącym nauki o odkupieniu. Jest polemiczne w najlepszym sensie — jako odpowiedź na konkretne stanowisko (Jakub Couet, który bronił nauki anzelmiańsko-reformacyjnej) — i metodycznie ścisłe. W obu głównych częściach Sozzini postępuje egzegetycznie i logicznie: bada miejsce po miejscu świadectwa biblijnego oraz argument po argumencie tradycji. Wszystkie przytoczone tutaj fragmenty pochodzą z tego pisma. Kto chce prześledzić tok myślenia w jego pełnej dokładności, znajdzie w De Iesu Christo Servatore źródło stanowiska tu zwięźle ujętego.

Podsumowanie