Rzymian 9,5 — „… który jest Bogiem nad wszystkim, błogosławiony na wieki“: doksologia ku czci Ojca czy pochwała wywyższonego Chrystusa, a nie dowód istotowy

„… do których należą ojcowie i z których pochodzi Chrystus według ciała — Ten, który jest nad wszystkim, Bóg błogosławiony na wieki. Amen.“

List do Rzymian 9,5

Kontekst

Rozdział 9 Listu do Rzymian otwiera wielką część środkową listu (rozdz. 9–11) o Izraelu i wierności Boga wobec Jego obietnic. W 9,4–5 Paweł wylicza przywileje Izraela: synostwo, chwałę, przymierza, Prawo, służbę Bożą, obietnice, ojców — a jako uwieńczenie: „że z nich pochodzi Chrystus według ciała“. Werset jest więc kulminacją żydowskich dóbr zbawczych, a nie dogmatycznym pouczeniem o istotowej konstytucji Chrystusa.

Zdanie końcowe „Ten, który jest nad wszystkim, Bóg błogosławiony na wieki. Amen“ nosi „Amen“ liturgicznej formuły błogosławieństwa. We wczesnym judaizmie i u Pawła po wzmiance o Bogu często spontanicznie następuje pochwała (por. Rz 1,25 „… Stwórcę, który jest błogosławiony na wieki. Amen“; 2 Kor 11,31). Właśnie ta forma sugeruje, by w 9,5b usłyszeć samodzielną doksologię ku czci Boga Ojca, wywołaną wymienieniem dóbr zbawczych.

Najstarszy tekst grecki nie znał ani znaków przestankowych, ani odstępów między słowami. To, czy 9,5b jest zdaniem względnym o Chrystusie („który jest Bogiem nad wszystkim“), czy nowym zdaniem głównym („Bóg, który jest nad wszystkim, niech będzie błogosławiony“), zależy wyłącznie od wprowadzonej później interpunkcji. Już Erazm, a po nim liczni komentatorzy, stawiali tu kropkę przed „Bóg“. Werset nie może więc służyć jako jednoznaczny dowód, skoro jego wypowiedź zależy od decyzji interpretatora.

Nawet jeśli odniesie się „Boga“ predykatywnie do Chrystusa, zdanie pozostaje w horyzoncie Rz 1,3–4, gdzie Paweł formułuje ten sam podwójny aspekt: Chrystus „według ciała“ z rodu Dawida, „według Ducha świętości“ ustanowiony Synem Bożym w mocy przez zmartwychwstanie. Przeciwieństwem „według ciała“ jest u Pawła konsekwentnie wywyższający Duch, a nie wieczna natura istotowa.

Socyniańska teza zasadnicza

W ujęciu socyniańskim Rz 9,5 jest albo doksologią ku czci jedynego Boga, Ojca, albo — jeśli „Bóg“ odnosi się jednak do Chrystusa — pochwałą wywyższonego przez Boga nad wszystkim Mesjasza. W żadnym wypadku nie jest dowodem na to, że Chrystus jest jedynym, najwyższym Bogiem co do istoty.

Pierwsza droga to kwestia interpunkcji: ponieważ tekst pierwotny był nieinterpunktowany, 9,5b z równym prawem można czytać jako samodzielną doksologię: „Bóg, który jest nad wszystkim, niech będzie błogosławiony na wieki. Amen.“ Lektura ta wpisuje się w Pawłowy zwyczaj zamykania pochwały Boga słowem „Amen“ (Rz 1,25) i rozwiązuje werset bez przymusu.

Druga droga dotyczy samego słowa „Bóg“. W Piśmie Deus używane jest nie tylko o jedynym, najwyższym Bogu, lecz także o tych, którzy otrzymali od niego jakąś moc i tak otrzymują udział w jego boskości (Ps 82,6; J 10,34–35; Wj 7,1). Jeśli Paweł nazywa tu Chrystusa „Bogiem nad wszystkim“, to w sensie ustanowionego przez Boga króla i Pana nad wszystkim — zupełnie jak Ps 45,7 zwraca się do mesjańskiego króla: „Tron twój, o Boże.“

Trzecia droga to antyteza: „według ciała“ domaga się członu przeciwstawnego. Paweł sam go dostarcza w Rz 1,4 — nie boską naturę istotową, lecz „Ducha świętości“ i ustanowienie „w mocy“ przez zmartwychwstanie. Chrystus jest „Bogiem nad wszystkim, błogosławionym na wieki“ właśnie o tyle, o ile jest wywyższonym przez Boga do godności Pana nad wszystkim Synem.

Egzegeza: kluczowe pojęcia i pole wyrazowe

Pięć punktów rozstrzyga wykładnię Rz 9,5 językowo i tekstualno-krytycznie:

Interpunkcja — punctum czy przecinek przed „Bóg“

Najstarsze rękopisy greckie (scriptio continua) nie znały znaków przestankowych. Dopiero późniejsi wydawcy decydowali, czy po „według ciała“ stoi przecinek (wtedy zdanie względne o Chrystusie), czy kropka (wtedy samodzielna doksologia). Wypowiedź wersetu nie jest więc dana w tekście, lecz jest decyzją interpretatora.

Jeśli postawi się kropkę — jak rozważał już Erazm i jak czyniło wielu po nim —, zdanie brzmi: „… z których pochodzi Chrystus według ciała. Bóg, który jest nad wszystkim, niech będzie błogosławiony na wieki. Amen.“ Jest to kompletna, dobrze poświadczona formuła pochwalna ku czci Ojca.

Dogmatyczna teza o istotowej boskości Chrystusa nie może opierać się na znaku przestankowym, którego w tekście pierwotnym nie ma. Tam, gdzie sporny jest już sam podział zdania, nie może utrzymać się rzekoma jednoznaczność.

eulogêtós — „błogosławiony“ / forma doksologii

Słowo eulogêtós („błogosławiony, pochwalony“) jest w biblijnej grece stałym terminem formuły pochwalnej ku czci Boga: „Błogosławiony Pan“ (Łk 1,68), „Bóg i Ojciec …, który jest błogosławiony na wieki“ (2 Kor 11,31), „Stwórca, który jest błogosławiony na wieki. Amen“ (Rz 1,25).

We wszystkich tych Pawłowych doksologiach pochwała należy się jedynemu Bogu, Ojcu — nigdy Synowi. Zamykające „Amen“ w Rz 9,5 potwierdza dokładnie ten wzorzec formuły. Językowo nasuwa się więc, by również 9,5b czytać jako pochwałę Boga Ojca, wywołaną wyliczeniem dóbr zbawczych Izraela.

Tym samym eulogêtós nie jest tu orzeczeniem istotowej boskości, lecz częścią liturgicznej formuły błogosławieństwa — wskazówką co do odbiorcy pochwały, a nie co do istoty Chrystusa.

theos — „Bóg“ w dwojakim użyciu biblijnym

Katechizm Rakowski stwierdza, że słowo Deus „w Pismach używane jest głównie na dwa sposoby“: po pierwsze o jedynym, najwyższym Bogu, który „nikogo nad sobą nie uznaje“ i „jest sprawcą i źródłem wszystkich rzeczy“; po drugie o tych, którzy „posiadają jakąś moc … i to otrzymaną od owego jedynego Boga“ i „tak w pewien sposób mają udział w boskości owego jedynego Boga“.

W tym drugim sensie w Piśmie aniołowie, sędziowie i królowie nazywani są „bogami“ (Ps 82,6 „Wy jesteście bogami“, przytoczone z aprobatą przez Jezusa w J 10,34–35; Mojżesz jako „Bóg dla faraona“, Wj 7,1). Gdy Chrystus nazwany jest „Bogiem nad wszystkim“, to w tym najwyższym pochodnym sensie: jako ustanowiony przez Boga nad wszystkimi Pan.

Tym samym wniosek „nazwany jest Bogiem, a więc jest jedynym Bogiem“ nie jest językowo konieczny. Tytuł theos oznacza tu godność i pełnomocnictwo, a nie niepodzielną naturę istotową jedynego Boga.

ho ôn epí pántôn — „który jest nad wszystkim“

Zwrot „który jest nad wszystkim“ oznacza najwyższą pozycję panowania. Katechizm Rakowski odczytuje ją z kontekstu: Chrystus jest „błogosławiony nad wszystkimi … na wieki, mianowicie nad ojcami i wszystkimi Izraelitami, o których mowa“ — a więc nad dopiero co wyliczonymi nosicielami dóbr zbawczych.

„Nad wszystkim“ oznacza zatem nadane przez Boga powszechne panowanie wywyższonego Mesjasza (Mt 28,18 „dana mi jest wszelka moc“; Flp 2,9 „imię ponad wszelkie imię“; Ef 1,21–22), a nie naturalną wszechmoc istoty. Jest to wypowiedź o randze, a nie o substancji.

Właśnie dlatego wywyższenie „nad wszystko“ występuje w Piśmie zawsze jako dar Ojca dla Syna — to, co się otrzymuje, nie jest własną istotą, lecz nadanym pełnomocnictwem.

katá sárka — „według ciała“ i jego człon przeciwstawny

„Według ciała“ domaga się odpowiednika: jeśli Chrystus pod jednym względem pochodzi „według ciała“ z Izraela, to pod jakim względem jest czymś więcej? Katechizm Rakowski odpowiada za pomocą samego Pawła: „według ciała“ należy przeciwstawić nie boską naturę istotową, „lecz Ducha świętości“.

Tym samym odsyła do Rz 1,3–4, dokładnej paraleli: „według ciała“ z nasienia Dawida — „według Ducha świętości“ ustanowiony Synem Bożym w mocy przez zmartwychwstanie. Członem przeciwstawnym do ciała jest u Pawła wywyższający Duch, a nie preegzystujące bóstwo.

Rz 9,5 należy więc czytać według tej samej reguły: Chrystus „według ciała“ z Izraela — a zarazem wywyższony przez Boga nad wszystkim, „błogosławiony“ Pan. Podwójny aspekt to uniżenie i wywyższenie, a nie człowieczeństwo i istotowa boskość.

Porównanie wykładni

Odniesienie do Fausta Sozziniego

Katechizm Rakowski omawia Rz 9,5 wyraźnie wśród miejsc, w których Chrystus byłby „nazwany Bogiem“. Nie kwestionuje brzmienia, lecz jego dogmatyczne wykorzystanie — argumentem tekstualno-krytycznym, językowym i kontekstualnym.

Stwierdza się tu zatem tylko, że Chrystus jest błogosławiony nad wszystkimi na wieki, mianowicie nad ojcami i wszystkimi Izraelitami, o których mowa; nie było bowiem zwyczajem Pawła nazywać Chrystusa Bogiem, lecz Panem. Jeśli mimo to w tym miejscu stosuje słowo „Bóg“ do Chrystusa, to uczynił to w tym samym sensie, w jakim nazywa go jedynym Panem, Synem, który został ustanowiony przez Boga.

Fausto Sozzini, Katechizm Rakowski, ‚O Synu Bożym‘ (miejsca, w których Chrystus nazwany jest Bogiem)

Katechizm odczytuje więc „nad wszystkim“ z kontekstu: Chrystus jest „błogosławiony nad wszystkimi“, mianowicie nad ojcami i Izraelitami, o których mowa w w. 4–5. I przypomina o konsekwentnym Pawłowym użyciu języka: Chrystus jest u niego nazywany „Panem“, Ojciec „Bogiem“ (1 Kor 8,6). Tam, gdzie Paweł wyjątkowo stosuje „Boga“ do Chrystusa, rozumie go „w tym samym sensie“ co „jedynego Pana …, Syna, który został ustanowiony przez Boga“ — mesjańskiego króla z Ps 45,7 („Tron twój, o Boże“).

Że „Bóg“ w Piśmie używane jest dwojako, Katechizm stwierdził wcześniej zasadniczo: „Słowo Deus używane jest w Pismach głównie na dwa sposoby.“ Obok jedynego, najwyższego Boga oznacza ono także tych, „którzy posiadają jakąś moc … i to otrzymaną od owego jedynego Boga, i którzy tak w pewien sposób mają udział w boskości owego jedynego Boga“. W tym drugim, pochodnym sensie Chrystus jest „Bogiem nad wszystkim“.

A co do antytezy „według ciała“ Katechizm wyraźnie stwierdza, „że … nie boską naturę, jak chcą, lecz Ducha świętości należy mu przeciwstawić, zwłaszcza że jest on o tyle ponad wszystko błogosławionym Bogiem na wieki, o ile jest Synem Bożym, to znaczy królem i Panem, ustanowionym nad wszystkimi i nad wszystkim“. Tym samym Rz 1,3–4 rozpoznane zostaje jako klucz do Rz 9,5. Dochodzi do tego wynik tekstualno-krytyczny: słowo „Bóg“ brakuje w tekście syryjskim, a według Erazma także Cyprian, Hilary i Chryzostom go nie czytali.

Przegląd ksiąg pism Sozziniego

Argumenty logiczne

Z brzmienia, przekazu tekstu i kontekstu Rz 9,5 wynikają następujące argumenty przeciw lekturze współistotnej:

1. Argument z interpunkcji. Grecki tekst pierwotny był nieinterpunktowany. To, czy 9,5b jest zdaniem względnym o Chrystusie, czy własną doksologią ku czci Boga, rozstrzyga dopiero dodana później interpunkcja. Dowód istotowy nie może opierać się na znaku przestankowym, którego w tekście nie ma.
2. Argument z formy doksologii. Pawłowe formuły pochwalne z „błogosławiony na wieki. Amen“ odnoszą się zawsze do jedynego Boga, Ojca (Rz 1,25; 2 Kor 11,31). „Amen“ w 9,5 dokładnie wpisuje się w ten wzorzec i nasuwa doksologię ku czci Ojca.
3. Argument z Pawłowego użycia języka. Paweł konsekwentnie nazywa Ojca „Bogiem“, a Chrystusa „Panem“ (1 Kor 8,6). Wyjątek w jednym jedynym, do tego spornym miejscu nie może obalić stałej reguły, lecz należy go z niej wykładać.
4. Argument z dwojakiego pojęcia Boga. „Bóg“ używane jest w Piśmie także o tych, którzy otrzymali moc od Boga (Ps 82,6; J 10,34–35; Wj 7,1). Jeśli Chrystus nazwany jest „Bogiem nad wszystkim“, to w tym pochodnym sensie nadanego panowania.
5. Argument z antytezy kata-sarka. Członem przeciwstawnym do „według ciała“ jest u Pawła nie natura istotowa, lecz „Duch świętości“ i ustanowienie w mocy przez zmartwychwstanie (Rz 1,3–4). Rz 9,5 należy czytać według tej samej reguły.
6. Argument z Psalmu 45,7. Już w ST mesjański król nazwany jest „Bogiem“ („Tron twój, o Boże“) i zaraz określony jako namaszczony przez „swego Boga“. Tytuł „Bóg“ i ustanowienie przez wyższego Boga stoją obok siebie bez sprzeczności.
7. Argument z wyniku tekstualnego. Słowo „Bóg“ brakuje według świadectwa Katechizmu Rakowskiego w tekście syryjskim; Erazm odnotowuje, że Cyprian i Hilary czytali bez niego, a i Chryzostom zdaje się nie czytać inaczej. Miejsce niepewne w brzmieniu nie utrzyma nauki o istocie.
8. Argument z kontekstu celowego. Rz 9 mówi o dobrach zbawczych Izraela i wierności Boga, a nie o konstytucji Chrystusa. Werset uwieńcza wyliczenie pochwałą — czy to Boga, czy wywyższonego Mesjasza —, lecz nie chce dostarczyć definicji trynitarnej.

Biblijne odniesienia

Następujące miejsca są istotne dla właściwego rozumienia Rz 9,5:

Rz 1,3–4 — „według ciała“ / „według Ducha świętości“

Dokładna paralela i dostarczony przez apostoła klucz: Chrystus „według ciała“ z nasienia Dawida, „według Ducha świętości“ ustanowiony Synem Bożym w mocy przez zmartwychwstanie. Członem przeciwstawnym do ciała jest wywyższający Duch, a nie natura istotowa. Tak też należy czytać Rz 9,5.

Rz 1,25 — „Stwórca, który jest błogosławiony na wieki. Amen“

Ta sama formuła doksologii w tym samym liście, jednoznacznie odniesiona do Boga Stwórcy i zamknięta „Amen“. Pokazuje, że zwrot w 9,5b w swoim stałym sensie może być pochwałą Boga Ojca.

2 Kor 11,31 — „Bóg i Ojciec …, który jest błogosławiony na wieki“

Kolejna Pawłowa formuła pochwalna, wyraźnie odniesiona do „Boga i Ojca Pana Jezusa“. Potwierdza: eulogêtós „błogosławiony na wieki“ jest u Pawła językiem pochwały ku czci Ojca.

1 Kor 8,6 — „jeden Bóg, Ojciec … i jeden Pan, Jezus Chrystus“

Pawłowe rozróżnienie zasadnicze: Ojciec jest „Bogiem“, Chrystus jest „Panem“. Od tej stałej reguły należy wykładać sporny wyjątek Rz 9,5 — nie odwrotnie. Por. wpis o 1 Kor 8,6.

Ps 45,7–8 — „Tron twój, o Boże … dlatego namaścił cię, o Boże, twój Bóg“

Mesjański król zostaje nazwany „Bogiem“ i tym samym tchnieniem określony jako namaszczony przez „swego Boga“. Właśnie ten sposób użycia języka przywołuje Katechizm Rakowski dla wyjaśnienia Rz 9,5: „Bóg“ jako tytuł ustanowionego władcy.

Ps 82,6; J 10,34–35 — „Wy jesteście bogami“

Sam Jezus powołuje się na dwojakie biblijne użycie „Boga“: skoro Pismo nazywa „bogami“ tych, do których doszło słowo Boże, to tytuł „Bóg“ nie jest zastrzeżony dla jedynego najwyższego Boga. Wspiera to pochodną lekturę theos w Rz 9,5.

Zarzuty i socyniańskie odpowiedzi

Zarzut 1: „Najbardziej naturalna lektura odnosi zdanie względne do Chrystusa — jest on ‚Bogiem nad wszystkim‘.“

Nawet jeśli dopuści się odniesienie względne, nic tym nie rozstrzygnięto co do natury istotowej. „Bóg“ używane jest w Piśmie dwojako; w sensie pochodnym także aniołowie, sędziowie i królowie nazywani są „bogami“ (Ps 82,6; Wj 7,1). Chrystus byłby wtedy „Bogiem nad wszystkim“ jako ustanowiony przez Boga Pan.

Rzekome „twarde zerwanie“ nim nie jest: spontaniczne doksologie po wzmiance o dobrach zbawczych lub o Bogu są u Pawła wręcz typowe (Rz 1,25; 11,36; 2 Kor 11,31). „Amen“ znaczy tu właśnie taką pochwałę.

Ponadto lektura ta jest obciążona tekstualno-krytycznie: według świadectwa Katechizmu Rakowskiego „Bóg“ brakuje w tekście syryjskim, a Erazm odsyła do Cypriana, Hilarego i Chryzostoma. Miejsce niepewne w brzmieniu i podziale zdania nie utrzyma nauki o istocie.

Kontekst (Rz 1,3–4) pokazuje, co stoi przeciw „według ciała“: nie natura boska, lecz Duch świętości i wywyższenie. Tak werset także w odniesieniu względnym pozostaje pochwałą wywyższonego Mesjasza, a nie dowodem istotowej boskości.

Zarzut 2: „Wczesny Kościół i rękopisy stawiają przecinek, a nie kropkę.“

Interpunkcja właśnie nie jest „przekazana“: najstarsze rękopisy nie mają znaków przestankowych. Późniejsze stawianie przecinka jest samo już wykładnią i dlatego nie może uzasadniać wykładni.

Lektura doksologiczna nie jest wymysłem XVI wieku. Już Erazm rozważał kropkę przed „Bóg“ i powołuje się na dawnych świadków (Cyprian, Hilary, Chryzostom), u których słowo „Bóg“ brakuje lub jest czytane inaczej.

Że późniejsi komentatorzy trynitarni woleli przecinek, jest zrozumiałe — wspiera ich naukę. Lecz decyzja doktrynalna nie może stać się miarą podziału tekstu, który ma ją dopiero uzasadnić. Byłby to krąg błędny.

Rzeczowo rozstrzyga zatem nie wiek danego stawiania przecinka, lecz Pawłowe użycie języka: „błogosławiony na wieki. Amen“ jest u niego pochwałą Ojca (Rz 1,25; 2 Kor 11,31).

Zarzut 3: „Paweł nazywa Chrystusa ‚Bogiem nad wszystkim‘ — to więcej niż ustanowiony król.“

Pismo wyraźnie przypisuje wywyższonemu Chrystusowi panowanie „nad wszystkim“ — ale jako nadane: „Dana mi jest wszelka moc na niebie i na ziemi“ (Mt 28,18); Bóg „wszystko poddał pod jego stopy“ (Ef 1,22; Ps 8,7). To, co dane, nie jest własną istotą.

Właśnie dlatego 1 Kor 15,28 kończy się tym, że Syn poddaje się temu, „który mu wszystko poddał, aby Bóg był wszystkim we wszystkim“. Wszechwładza Syna jest od Boga i ku Bogu — namiestnictwo, a nie wszechmoc istotowa.

„Nad wszystkim“ oznacza w kontekście ponadto „nad ojcami i wszystkimi Izraelitami“ (tak Katechizm Rakowski z Rz 9,4–5): Mesjasza, który stoi nad nosicielami wszystkich dóbr zbawczych.

Nadane powszechne panowanie i ustanowienie przez wyższego Boga nie wykluczają się, lecz warunkują: tylko inny, wyższy Bóg może „wszystko poddać“.

Zarzut 4: „Doksologia ku czci Ojca w środku zdania jest niepawłowa.“

Jest przeciwnie: u Pawła pochwały wybuchają właśnie spontanicznie. Rz 1,25 („… Stwórca, który jest błogosławiony na wieki. Amen“), Rz 11,36 („jemu chwała na wieki. Amen“), Ga 1,5, Ef 3,21 — wszędzie po wzmiance o darach łaski następuje pochwała.

Rz 9 niesiony jest głębokim bólem i zdumieniem nad dziedzictwem Izraela (9,2–3). To, że Paweł uwieńcza nagromadzenie dóbr zbawczych — których ostatnim jest pochodzenie Mesjasza — pochwałą Boga, jest psychologicznie i stylistycznie całkowicie spójne.

Zamykające „Amen“ jest formalnym znakiem takiej doksologii. Pasuje do pochwały Boga, a nie do mimochodem wtrąconej wypowiedzi o istocie Chrystusa.

Lektura jako doksologia nie jest więc „niepawłowa“, lecz odpowiada stałemu rysowi Pawłowego języka. Rzekome zerwanie znika, gdy tylko uwzględni się Pawłowy styl doksologiczny.

Zarzut 5: „Jeśli Chrystus nie jest tu Bogiem, werset traci wartość.“

Przeciwnie: obie lektury zachowują wagę. Jako doksologia werset uwieńcza dobra zbawcze Izraela pochwałą jedynego Boga, który tę historię sprawił — punkt kulminacyjny, a nie upadek.

Jeśli odniesie się „Boga nad wszystkim“ do Chrystusa, to stoi tu najwyższe wyznanie wywyższenia Mesjasza: Bóg postawił zrodzonego z Izraela „według ciała“ nad wszystkim i nadał mu swój własny tytuł chwały. To podnosi, a nie odbiera wartość.

To, czemu sama lektura socyniańska zaprzecza, to metafizyczny wniosek o współistotności — a nie wysokość, panowanie i godność uwielbienia Chrystusa, które opierają się na nadanej mu przez Boga pozycji (por. J 5,23).

Werset pozostaje tak tekstem szczytowym — czy to teologii (pochwała Ojca), czy chrystologii (wywyższenie Syna), lecz w żadnym wypadku dowodem dwóch boskich istot.

Konsekwencje teologiczne

Powiązane wersety

Następujące miejsca wspierają, pogłębiają lub kontrastują przedstawioną tu wykładnię:

• Rz 1,3-4 — Dokładna paralela: „według ciała“ przeciw „Duchowi świętości“ — członem przeciwstawnym jest wywyższenie, a nie natura istotowa.
• 1 Kor 8,6 — Pawłowa reguła zasadnicza: Ojciec jest „Bogiem“, Chrystus „Panem“ — miara dla spornego wyjątku Rz 9,5.
• J 20,28 — Ta sama debata o „nazwaniu Chrystusa Bogiem“: zwrócenie się do Zmartwychwstałego „Pan mój i Bóg mój“.
• J 5,23 — Darowana, a nie istotowo własna cześć i godność Chrystusa — ta sama logika nadanej przez Boga pozycji.
• Kol 2,9 — „Cała pełnia bóstwa“ jako udzielony dar, a nie współistotność — pokrewna figura lektury.

Podsumowanie

List do Rzymian 9,5 nie jest dowodem istotowej boskości Chrystusa, ponieważ jego wypowiedź zależy już od interpunkcji, której nieinterpunktowany tekst pierwotny nie podaje. Z równym prawem zakończenie brzmi: „Bóg, który jest nad wszystkim, niech będzie błogosławiony na wieki. Amen“ — samodzielna doksologia ku czci jedynego Boga, Ojca, całkowicie w Pawłowej formie z Rz 1,25 i 2 Kor 11,31.

Jeśli odniesie się „Boga nad wszystkim“ jednak do Chrystusa, to tytuł stoi w sensie pochodnym, w jakim Pismo nazywa „bogami“ także aniołów, sędziów i królów (Ps 82,6; Wj 7,1): Chrystus jest „Bogiem nad wszystkim“ jako ustanowiony przez Boga Pan i król (Ps 45,7; Mt 28,18). Członem przeciwstawnym do „według ciała“ jest według Rz 1,3–4 nie natura boska, lecz Duch świętości i wywyższenie przez zmartwychwstanie.

Katechizm Rakowski ujmuje obie linie: Paweł zwykł nazywać Chrystusa „Panem“, a nie „Bogiem“; gdzie czyni to tutaj, rozumie go „w tym samym sensie …, Syna, który został ustanowiony przez Boga“ — a słowo „Bóg“ brakuje nadto we wczesnych świadkach tekstu. Tak Rz 9,5 pozostaje tekstem wysokim: pochwałą jedynego Boga lub wysławieniem wywyższonego nad wszystkim Mesjasza — lecz nie świadectwem dwóch boskich istot.